Zwak denken en André Rouvoet

Laat ik nu een keer overdrijven:

Ik voel aan mijn water dat de wolken van “zwak denken” steeds voller worden, zodat het niet meer lang kan duren dat zij het “moreel” droge land wat snakt naar de weldadige levenssappen, zullen doorweken. Volgens mij werkt deze metafoor beter in een land van droogte =)

Het zwakke denken is veel groter dan dat ik ben. Het is een beweging met trekkers en gangmakers. Misschien zelfs mensen die per ongeluk “zwak denken” een zet in de goede richting gaven, maar het daarna weer lieten afweten. Het lijkt me dan meer een soort bewustwording van deze beweging die ik voor het gemak maar even voor het gemak “zwak denken” noem.

Graag wil ik hiermee aansluiten bij het publieke discours, zodat de stroming van “zwak denken” wordt versterkt en wordt opgemerkt. Het lijkt me iets goeds wanneer er meerdere mensen het zullen oppakken, zodat er een soort zwakke beweging ontstaat die de polarisatie kan verzwakken en tot naastenliefde kan inspireren.

Laat ik hier een voorlopige persoonlijke omschrijving geven:

Zwak denken beweert niet langer de waarheid in pacht te hebben in de sociale ruimte. Het is een manier van denken waarbij grote verhalen of belangrijke waarden van een opdringerige verhouding tot een dienstbare verhouding worden gebracht. Zo is er dienstbaarheid aan het individu en zal opdringerigheid zoveel mogelijk worden vermeden. Dit geldt ook voor de kleine verhalen ten opzichte van elkaar. Zo komt er dus meer ruimte voor perspectieven en zoekt men in de dialoog naar gedeelde of samenbindende perspectieven (consensus) en afwijkende of confronterende perspectieven. Naastenliefde is altijd de samenbindende waarde, de cohesie en gewelddadigheid de grens

Als het om kennis gaat is kennis misschien macht op individueel niveau, maar leidt kennis in sociale verbanden vanuit een zwakke positie tot dienstbaarheid van anderen. Macht tot dienstbaarheid zonder opdringerigheid.

Als het gaat om grondrechten dringen wij grondrechten dus niet op maar zijn grondrechten dienstbaar aan het individu.

In alle bescheidenheid!

Anders dan het postmodernisme is er geen einde van de grote verhalen maar zijn de grote verhalen verzwakt tot dienstbaarheid aan het individu (of groepen van individuen) en respect voor de contexten waarin deze grote verhalen hebben gefunctioneerd (tradities)

Opdringerigheid heeft veel te maken met de ervaring van het individu en dat kan zo alleen worden gecheckt bij het individu zelf. Bij mijn interpretatie van de huidige politiek zie ik een opdringerig rechts (o.a. in de optiek van links) aan de macht komen die zich eigenlijk niet goed raad weet met de opdringerigheid van sommige Islamitische invloeden (o.a.in de optiek van de PVV-aanhang). De opdringerigheid van politiek rechts lokt vervolgens weer een opdringerigheid van politiek links uit (in de ogen van Rouvoet) door mensen die er zelf voor kiezen geen gebruik te maken van hun grondrecht, deze toch op te dringen. Hierbij wil ik snel noemen dat de vrijheid om er geen gebruik van te maken, vraagt om een zorgvuldig kritische benadering. In hoeverre is daar sprake van vrijheid en dwang.

Een mooi staaltje van zwak denken vond ik in het betoog van André Rouvoet. Daarin zien we dat “Het zwakke denken” niet altijd in overeenstemming hoeft te zijn met een politieke kleur (links-rechts-progressief-conservatief). Zwak denken gaat uit van een verantwoordelijkheid om de vrijheid van de ander te dienen, zonder opdringerig te worden in gewelddadigheid.

Zo wordt de nobele bedoeling van Femke Halsema om haar medemens grondrechten toe te schrijven, ontmaskert als opdringerig zelfs “gewelddadig” in de toepassing wanneer het individu daar geen gebruik van wenst te maken. Dit zijn natuurlijk erg zware woorden aan het adres van een toegewijd volksvertegenwoordiger die ons land al vele jaren heeft gediend, maar dat helpt om een inhoudelijk onderscheid te maken waar er een grens wordt overgegaan. We kunnen elkaar geen grondrechten door de strot duwen.

Maar goed, ik begon al dat ik hier wat overdrijf maar ik bedoel zeker geen onzin.

Ik zie een zorgvuldige ontwikkeling van “zwak denken” als een adequaat antwoord op de polarisatie van de huidige maatschappelijke verhoudingen.

Gianni Vattimo laat dit al jaren zien in zijn politieke loopbaan in Italie en Europa. Ik een artikel in de Groene Amsterdammer wordt het ook bescheiden denken genoemd. ik hoop dat de vonk ook overslaat naar Nederland op een manier die past bij datgene wat er in Nederland al aan beweging is. Een bescheiden denken die zich niet voor het karretje van politieke kampen laat spannen, zodat er weer polarisatie kan optreden, maar die links en rechts – en welk politiek onderscheid je ook maar wilt maken – kan inspirerend tot constructieve politiek.

Ik heb de hoop dat het zwakke denken zich zowel politiek rechts als politiek links kan uitdrukken. En vanuit welke levensbeschouwing ook. Als er maar een bereidheid is om met het eigen gedachtegoed dienstbaar te zijn aan de samenleving.

En natuurlijk zie ik nog meer toepassingen voor het zwakke denken. Maar ik wil graag ruimte geven voor anderen die ook willen bijdragen =)

4 thoughts on “Zwak denken en André Rouvoet

  1. Klaas Tuin schreef:

    Even voor mij begrip: hoe staat Vattimo tegnover de grote verhalen? In jouw omschrijving van zwak denk schrijf je ” Het is een manier van denken waarbij grote verhalen of belangrijke waarden van een opdringerige verhouding tot een dienstbare verhouding worden gebracht.”

    Als ik daarentegen het stuk in de Groen Amsterdammer lees dan lijkt Vattimo het te hebben over het einde van grote verhalen. Althans, zo interpreteer ik het ontbreken van absolute waarheden.

  2. Hey Klaas,

    Ja, het is best taaie stof om zonder tegenstrijdigheden helderheid te krijgen in wat Vattimo zou kunnen bedoelen. Ik ben blij met je vragen omdat het mijzelf ook helpt om helderheid te zoeken in mijn interpretatie en in mijn communicatie. Waarvoor dank!

    Vooraf wil ik wel even noemen dat Vattimo vanuit een filosofische perspectief kijkt naar waarheid en grote verhalen. Dat betekent dat hij aansluiting zoekt en/of rekening houdt met datgene wat er in de filosofie is gedacht over waarheid en absolute verhalen. Hij blijft daar niet bij, want de verzwakking die hij ziet, geeft ook meer ruimte aan een “ruimer” spreken over het gebeuren.

    Om die reden maakt hij ook nog eens gebruik van de filosofische hermeneutiek. Een interpretatieve kennismethode waarbij de mens door de tijd heen komt tot opvattingen die meespelen in de ervaring en die door de ervaring worden beinvloed. Deze methode vindt Vattimo het best passen bij zijn perspectief op de werkelijkheid, waarvan ik zeg de werkelijkheid als gebeuren (zijn als worden). Eerder heb ik hier in mijn blog al diverse cirkels gemaakt die in de lijn liggen van de hermeneutiek. Dit valt niet noodzakelijk samen met de theologische hermeneutiek, maar kan er zeker dienstbaar aan worden gemaakt.

    Vanuit dit perspectief geeft hij kritiek op de status van metafysische claims. De grote verhalen zijn ook de grote verhalen die heersen vanuit een metafysische benadering. Hiermee bedoelt hij autoritaire wetenschappelijke verhalen als ook de autoritaire verhalen met theologische dogma’s.

    In een metafoor zou je kunnen zeggen dat de metafysica foto’s zijn van een bewegend gebeuren. Deze foto’s kunnen nooit het laatste woord hebben over het gebeuren. Sterker nog: de foto’s worden ten opzicht van het bewegend gebeuren gedeconstrueerd omdat foto’s niet alleen een momentopname zijn, maar ook nog eens vanuit een perspectief worden genomen, waarbij er altijd objecten niet in beeld komen. Zoals onze apostel Paulus al zegt tegen de Korinthiers:

    “Ons kennen schiet tekort en ons profeteren is beperkt. Wanneer het volmaakte komt zal het beperkte verdwijnen.”

    Zo kan je de zogenaamde “absolute waarheden” als foto ook beperkt(er) zien, dan het gebeuren waar we deel aan hebben.

    Het stuk van Ger Groot is uit 1997, dus al weer iets gedateerd. Hoewel ik niet de indruk heb dat Vattimo kernachtige veranderingen in zijn denken heeft ondergaan, geeft hij de laatste 10 jaar meer positieve aandacht aan tradities.

    Vooral in de boekjes Waarheid of zwak geloof (2006 – met René Girard) en het boekje De toekomst van de religie (2004 – met Richard Rorty) is dit te lezen.

    Als Vattimo het heeft over het einde van de grote verhalen, heeft hij het vooral over zijn overtuiging dat er geen structureel sterke en autoritaire interpretatie meer bestaat (p.74 Waarheid of zwak geloof).

    Omdat hij meent dat alles wat we hebben interpretatie is en hij ook dat een interpretatie vindt, doet Vattimo ook alleen maar uitspraken over interpretatie, dus de menselijke aangelegenheid.

    En in de interpretaties die gangbaar zijn is er geen absolute waarheid waarmee we elkaar kunnen overtuigen. De weg loopt volgens Vattimo via de charitas, naastenliefde.

    Dit lijkt me geen theorie die in een studeerkamer is bedacht. Het heeft bij Vattimo te maken met een conditie waarin de westerse samenleving is beland na de tweede wereldoorlog, waarbij hij ook al teruggrijpt op Nietzsche en aansluit bij postmodernen. Sterke verhalen worden geweldadig, blijkt. Mensen worden bang voor sterke verhalen en slaan op de vlucht. Tenzij het een sterk verhaal is waarmee ze (tijdelijk) grip krijgen op hun eigen werkelijkheid (dan vlucht men wat later =) Zodra dit intermenselijk wordt verwoord ontstaan er problemen. Nietzsche vluchtte in de positie van de dansende filosoof (Dionysius) en Vattimo komt zo bij de relativering van de grote verhalen uit de moderniteit. Hierin sympathiseer ik met Vattimo en veel postmodernen. Dit zie ik ook in missionaire communicatie gebeuren.

    Van stevige waarheid worden mensen bang. Bescheiden vertellen over onze ervaring noemen we getuigen. Daarin ligt de kracht niet in onze argumenten of in stevige claims (zoals absolute waarheden) maar in het werk van de Geest, met een verwijzing naar Paulus’ woorden aan de Korinthiers (1Kor2:1-5).

    In reactie op missionaire activiteiten heb ik mensen meer onder de indruk meegemaakt van een aanwezigheid en van het helpend gebaar dan van een overtuigende waarheid. Dat neemt niet weg dat daar nog regelmatig mensen te kennen gaven met God verder te willen leven. Vaak wanneer er moeite was en ze in God een (vaak) laatste redmiddel zagen. Ook daar verliep de geloofsstap via de charitas.

    Dus de grote verhalen hebben afgedaan als het gaat om autoriteit. Ze bestaan nog wel, maar als tradities. Die zeker niet onbelangrijk zijn bij Vattimo. Tradities hebben we zelfs nodig om tot passende interpretaties te komen. Zo ook staat onze geloofsinterpretatie in nauw verband met de christelijke tradities.

    Het verschil tussen verhalen en tradities laat zich ook benoemen als verhalen die momentopnamen geven en tradities die gebeuren zijn. Zo wordt filosofische gezien “zijn” weer een “worden”. En in dit verband wordt geloof niet een set aan geloofsartikelen, maar een weg die we gaan.

    Toch zie ik in de traditie ook een continuiteit naast discontinuiteit. Het stroomt, maar ik meen ook een doorgaande lijn te zien. Misschien zijn dit de artikelen van de kerk. Dat is mijn indruk. Maar die lijn moet ik weer interpreteren in een context van mijn tijd en van mijn ervaring en van mijn bijbellezing. Dit noemt Vattimo de persoonlijke herinterpretatie van de traditie.

    Een citaat uit Waarheid of zwak geloof (p. 87,88) kan dit misschien nog wat verduidelijken:

    “De onthulling van het sacrale en het geweld, valt samen met en komt uitsluitend tot stand door de menswording van Christus, de kenosis (ontlediging-RvdO). In mijn visie betekent dit dat het heil niet in de eerste plaats een kwestie van bewustwording is die ons voor de onontkoombare keuze plaatst tussen mimetische (woord van Girard) rivaliteit en geweld enerzijds en de liefde anderzijds. Veeleer is het de verkondiging dat God ons redt door een historisch opvoedingsproces, dat tezelfdertijd een onthulling van het oorspronkelijke geweld van het sacrale zowel als het geleidelijk terugdringen daarvan inhoudt.”

    Hierin lees ik dat geloven meer is dan een bewustwording (kennen) – waar in onze protestantse traditie soms een nadruk op kan komen – maar dat het een continu gebeuren is van leven met God waarin wij vanuit de naastenliefde (als uitgangspunt) mogen bijdragen aan Zijn koninkrijk van anti-geweld. Vanuit deze houding lijkt me het hanteren van een absoluut waarheidsbegrip niet passend. Tenzij je het met heel veel liefde doet natuurlijk =)

    Ik hoop dat ik zo een beetje heb verduidelijkt hoe Vatimo spreekt over absolute waarheid. Al besef ik goed dat ook hierin je het grotendeels moet doen met mijn interpretatie. Over Vattimo’s gedachten heb ik geen absolute waarheid =)

    vriendelijke groet,

    Ronald

  3. Klaas Tuin schreef:

    Ik vroeg me n.a.v. het artikel af of Vattimo uiteindelijk niet erg dicht bij Kuitert uitkomt. Ik schudde die gedachte snel van me af omdat ik niet het idee had dat jij die kant op wilde, maar met je laatste tweet begin ik me weer langzaamaan zorgen te maken😉

  4. Goed om te weten dat er mensen bezorgd om zijn. Goede zorg is altijd welkom😉

    Tja Kuitert… Toen ik aan de EH studeerde had ik een docent die bijna rood aanliep als hij over Kuitert sprak. En daarbij overdrijf ik weinig. Ik vond Kuitert eigenlijk nooit interessant genoeg omdat hij zo duidelijk was in zijn doelstelling die de mijne op dat moment niet was. Ik ervoer toen geen juk van het geloof. Kuitert wel. Nu zie ik dat anders.
    Dat geldt eigenlijk ook wel voor Klaas Hendrikse. Ik ken zijn gedachten dan voornamelijk uit artikelen en reacties daarop. Ik weet nog niet of ik het boek wil lezen. Hij laat dingen achterwege in zijn theologiseren, die ik wel beleef in mijn interpretatiecirkel =) Dan kan het nog wel boeiend zijn, maar…

    Maar Kuitert en Hendrikse dragen wel punten aan waar “de kerk” maar moeilijk uitkomt en waar “de kerk” onvoldoende op reageert. Net zoals Barth werd opgejut door tegenstanders van Bultmann en zijn ontmythologisering van de bijbel. Deze wilde Barth graag laten reageren op Bultmann. Barth antwoordde dat een oppervlakkig antwoord niet voldoende is en een tegenreactie niet zou volstaan. We moeten met wat beters komen. Een nieuw soort theologie! Zo lijkt mij dat ook een gepaste reactie op Kuitert en Hendrikse. Een nieuwe theologie waarin hun kritiek serieus wordt meegenomen.

    Dat de openbaring in de tijd plaatsvind lijkt me niet alleen een filosofische uitvinding. Het lijkt me ook een legitieme interpretatie van de bijbelse verhalen. Dat dit van invloed is op onze theologische constructies lijkt me ook aannemelijk. Kuitert en Hendrikse passen dit eenzijdig toe, naar mijn smaak, want ze vergeten de ontmythologisering daarin mee te nemen. Deze is immers als groot verhaal ook te ontmythologiseren als product van het heersen wetenschappelijk schema uit die tijd. Als dit weer in juist proporties terug is gebracht en de “emancipatie” van het individu weer is uitgeroepen (zoals bij Luther), krijgen interpretatie en het persoonlijk getuigen weer recht van spreken. Kuitert en Hendrikse blijven nog teveel domineren met hun ontmythologiseringsschema ten koste van de persoonlijke ervaring.

    Kuitert en Hendrikse komen niet waar ik wil komen en wat mijn beleving meer recht doet. Jezus blijft voor hen nog de ge-ontmythologiseerde Jezus die niet wordt gewaardeerd vanuit een persoonlijke actuele omgang met Hem, waardoor ik ook mis welke (intellectuele & spirituele) gevolgen dit zou kunnen hebben voor interpretatie van de schrift.

    Op dit moment lees ik The Weakness of God waarin J.D. Caputo een poging doet tot zo’n nieuwe theologie. Een boeiende onderneming die ik met belangstelling volg. Met zijn theologie of the event komt hij ook tot een heldere relativering, maar verbindt deze aan een persoonlijke omgang met Jezus en de rol van de Heilige Geest hierin.

    Goed ik hoop dat ik je zo weer gerust heb gesteld. Dan kan ik je een volgende keer weer ongerust maken😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s