Ver voor en vlak na het postmodernisme

Ik heb hier al eerder geschreven over de drie wegen uit de Theologica Mystica en de Theologica speculativa van Thomas van Aquino. In zijn afscheidsrede als Hoogleraar spiritualiteit wil Kees Waaijman de methode van de drie via’s – waar Thomas Aquino teruggrijpt op de Theologica Mystica – nuttig maken voor de theologie die hij plaatst in een breder kader van de spiritualiteit. Deze drie wegen zijn:

1, De via affirmationis – de weg van bevestiging – zo is het
2. De via negationis – de weg van de ontkenning – zo is het niet
3. De via eminentiae – de weg van de overtreffing – het is meer dan dit

Deze denkwegen grijpen voortdurend in elkaar en betreffen alle aspecten van de theologie. Of het nu gaat om Gods zijn of Gods eigenschappen of zijn bestaan of zijn werken. om Gods Zoon of Heilige Geest, om zijn schepping of zijn verlossing. Deze drieledigheid is een constant gegeven in alle werken van Thomas van Aquino, volgens Waaijman.

Nu ik deze 3 wegen wat meer snap, herken ik ze in meer benaderingen (bij J-L Marion bijv) en helpen ze mij om te zien wanneer moderne theologie in eenzijdigheid “losraakt” van het bijbelse getuigenis. Vaak wordt er dan een nadruk gelegd op één van de via’s en wordt nagelaten rekening te houden met de andere 2 via’s.

Fundamentalisme of wat daar op lijkt, legt via stelligheid grote nadruk op de via affirmationis en laat vaak buiten beschouwing dat hun claims uiteindelijk tekort schieten. Wanneer de via affirmationis volledig los wordt gelaten is er een kans op esoterie of vrijzinnigheid, zodat er in datgene wat we toch niet van God kunnen zeggen ruimte is om er zelf invulling aan te geven. God is geen persoon, geen man, geen… Dus is de weg open om tot eigen invullingen te komen: God is een kracht of God is een vrouw, bijvoorbeeld.

De via eminentiae vind ik wat moeilijker in de benadering omdat dit een voorgaande bevestiging en ontkenning veronderstelt en ook weer waardeert als de menselijke mogelijkheid en onmogelijkheid ten opzichte van de mogelijkheid van God. Om in termen van Jean Luc Marion te spreken. Het lijkt mij een koninklijke weg die niet op zichzelf kan staan maar altijd vanuit de andere twee via’s ontstaat.

Het lijkt me uiteindelijk ook de enige reactie op de basale paradox in het menselijk bestaan (Kierkegaard en Heschel). Met de bevestiging komen we een eind, maar er is ook altijd een anderzijds (these-antithese). God gaat deze menselijke perspectieven te boven. Het mysterie is zo altijd weer een gegeven en wordt niet door een synthese in het menselijk brein opgelost. Of je er nu mee begint of bij eindigt. Maar het mysterie ontslaat ons niet om in het proces van het leven onze verantwoordelijkheid te nemen. Daar hebben we toch een weg van affirmatie voor nodig. Wat mij betreft een weg van zwakke affirmatie =)

In mijn zoektocht naar een eenvoudige metafoor, moest ik de laatste tijd denken aan een metafoor die mij heeft geholpen om de lezing van Jean Luc Marion in een groter kader te plaatsen. De metafoor van foto, film en het gebeuren zelf. Dat is een metafoor die wat meer bij de tijd is. Daar ga ik in een volgend blog over schrijven.

J-M Marion verwees aan het slot ook naar deze drie wegen van Aquino en gaf zo te kennen dat deze drie via’s ook goed een postmoderne benaderingen van het leven kunnen aanvullen. Postmodernen blijven vaak bij de via negativa steken om zo meer differentie/ruimte te krijgen voor het bijzondere. Er is bij postmodernen weinig aandacht voor affirmatie. En dit lijkt me niet in harmonie met het getuigenis uit de Bijbel en traditie. Het werkt – vaak onbedoeld – ook ontworteling en individualisme in de hand. In een extreme tegenreactie klemmen rechtzinnigen zich nog meer vast aan de affirmatieve weg. Net zoals in voorgaande blogs zou het ook hierin nuttig zijn om te verbinden. Dit kan volgens mij via de samenhang van deze via’s =)

De grote verhalen hebben in de moderniteit bevestigd (affirmatie), maar zijn uitgedraaid op totalitaire geweldadige systemen, volgens het gelijk van de pomo’s. De grote verhalen brengen het niet waar we willen zijn (negatief) en lijken rijp voor deconstructie. Maar nu zie ik een belangrijke verzwakte rol weggelegd voor deze verhalen en tradities. Dat is een nieuwe verbinding waarbij de postmoderne kritiek serieus wort genomen en de loyaliteit met tradities kan worden behouden. Dat zou de beweging kunnen zijn die na het postmodernisme komt (overtreffing). Nieuwe traditionalisten (of NewTrads – zie eerder blog =)

Op die manier is er een samengaan van de drie via’s en worden de grote verhalen, verzwakt geaccepteerd en gerelativeerd vanuit de twee andere via’s (negationis & eminentiae). Ook het postmodernisme wordt verzwakt vanuit de twee andere via’s (eminentiae & affirmationis).

Deze verzwakking geeft ons weer de ruimte om tot een (persoonlijke) herinterpretatie te komen van tradities tot op de dag van vandaag en geeft ons ook de waarde aan van deze tradities. Ze kunnen immers een menselijk perspectief bieden die behulpzaam kan zijn in onze omgang met God en onze naaste.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s