Ook jij bent spiritueel!

Misverstanden over spiritualiteit

Altijd weer hardnekkig dat er zoveel destructieve misvattingen zijn over spiritualiteit. Als het alleen maar een definitiekwestie zou zijn zou ik er goed mee kunnen leven, maar ik merk dat er meer aan de hand is als ik met mensen in gesprek ben over spiritualiteit. Ik merk een aantal dingen op tijdens deze gesprekken die ik gemakshalve maar even in 2 kampen onderverdeel:

1. Mensen maken scheidingen waarmee ze zichzelf te kort doen.

2. Mensen maken scheidingen waarmee ze anderen te kort doen

1. Zichzelf te kort doen

Deze week vergezelde ik een stagiaire bij haar interview met Mariska Orban-de Haas van het Katholiek Nieuwsblad. Tegenwoordig ook bekend van Pauw & Witteman.  Tijdens dit gesprek gaf ze heel bescheiden te kennen dat zij zelf niet zo heel spiritueel is. Dat was meer iets voor haar zus. Ondertussen heeft Mariska een enorme drive om vanuit haar geloof in God en haar zingeving de wereld te veranderen en de beeldvorming van de katholieke kerk positief te beinvloeden. Maar dit noemt ze dus niet spiritueel. Spiritueel is dan voor haar meer gericht op mensen en heeft een sterk contemplatief element, met bijbehorende symbolen en rituelen.

Met deze kijk op spiritualiteit is Mariska geen uitzondering. Er zijn meer mensen die op deze manier zichzelf tekort doen. Spiritualiteit wordt vaak in een sfeer getrokken van  mystiek en contemplatief leven, wat voor sommigen synomiem is voor zweverigheid.  Boeken die deze contemplatieve kant van spiritualiteit meer benadrukken zijn er dan ook legio. Denk maar aan de boeken van Jos Douma of het boek van Stephan de Jong (Christelijke spiritualiteit voor beginners). Ook bij Anselm Grun en Henri Nouwen zien we deze nadruk. Maar als je goed kijkt zie je ook wel andere kanten in deze boeken.  Bij spiritualiteit denken veel mensen toch aan monniken in afzondering en stille gerichtheid op God of mensen met een directe lijn naar boven. In ieder geval zijn het mensen die wij niet zijn. Zo wordt spiritualiteit dus per definitie niet iets van onszelf. Net zoals voor protestanten geestelijkheid soms is voorbehouden aan dominees en theologen, terwijl het algemene priesterschap wordt vergeten.

Dat geldt ook voor de meer seculiere betekenis van spiritualiteit. Dan krijgt het de betekenis van esoterie, zweverigheid, en voor sommigen zelfs spiritisme en occultisme. Iets wat ver van de meeste mensen af staat. En daarmee doen veel mensen zich tekort.

Op deze manier zullen mensen minder stilstaan bij spiritualiteit als een manier van leven waarin verbanden worden gelegd tussen zingeving en je doen en laten. Dit is de manier waarop in de christelijke traditie spiritualiteit betekenis heeft gekregen en wat ook is beschreven door professor Waaijman en anderen deskundigen. Dat deze zingeving binnen christelijke spiritualiteit verband houdt met christelijke bronnen in relatie tot de God van de bijbel lijkt me een herkenbaar gegeven.

De moeilijke definitie van professor Waaijman is dan ook dat spiritualiteit een gelaagd omvormingsproces is vanuit een Godmenselijk betrekkingsgebeuren. Helaas brengt de moeilijkheid van deze definitie het ook niet dichtbij het gewone volk, maar als we het veréénvoudigen als een veranderingsproces, van jezelf en/of van de wereld op diverse manieren vanuit datgene wat in je relatie tot God belangrijk is geworden, wordt duidelijk dat het iedereen betreft die dit in praktijk brengt. En zo komt het opeens veel dichterbij de gewone man/vrouw.

Waarom ik mij er hier druk om maak is omdat op deze manier de eenheid tussen geloven en leven op het spel staat. Het denken en doen vanuit een heldere benadering in termen van spiritualiteit lijkt mij behulpzaam om deze eenheid te bewaren. En dit is niet weggelegd voor een aantal lucide personen. Dit is weggelegd voor iedereen.

Mariska had veel herkenning toen ik van de drie basisvormen van Waaijman de tegendraadse spiritualiteit noemde. Ze veerde op en zei dat dit haar aansprak. En dat geldt voor meer journalistieke mensen die kritische de actualiteit volgen en daarop reageren. Zelfs voor de mensen van Goed Gelovig😉. Zij zijn minder geneigd om hun kritiek als spiritueel te zien. Maar juist in het model van Kees Waaijman is er in spiritualiteit ruimte voor spiritualiteit als bezigheid vanuit scholen en stromingen (scholen) of als bezigheid in de praktijk van alledag (leken), maar ook als kritische bezigheid om de twee eerdergenoemde op hun merites te beoordelen (tegendraads). Deze vormen zijn beschreven in Handboek spiritualiteit van Kees Waaijman.

Zolang mensen handelen vanuit datgene wat zij belangrijk vinden in hun levensovertuiging dan kan dit als spiritualiteit worden aangemerkt. Daar is niks zweverigs aan en dat is ook niet voor mensen in een lange jurk die hoog in de bergen wonen of in een afgezonderd klooster. Spiritualiteit is op die manier voor iedereen en deze visie zal volgens mij kunnen bijdragen aan meer samenhang en meer éénheid in geloven, denken doen en laten.

Natuurlijk was dit ook een belangrijk doel bij de ontwikkeling van onze spiritualiteitwijzer waarbij spiritualiteit wordt onderverdeeld in 9 talen. Niet vanwege een rare hobbie of een fascinatie met modellen, maar vooral om te laten zien dat spiritualiteit iets is voor alle mensen. De vraag is hoe mensen de verbindingen zullen gaan leggen. Dat lijkt me ook missionair een belangrijke vraag in deze tijd, misschien wel de belangrijkste. Op die manier kunnen weer noodzakelijke verbindingen maken in het gesprek met andersdenkenden.

2. Anderen te kort doen

Dat doen mensen wanneer spiritualiteit bij anderen wordt geplaatst, maar in plaats van minderwaardigheid er superioriteit is ten opzichte van de ander. Andere zijn dan fout met hun spiritualiteit. Dit zie ik in mensen die kunnen reageren met demoniserende beelden van de spiritualiteit van anderen. Deze is dan niet goed en soms ook bedreigend.

In christelijke kringen gebeurt dit soms vanuit een behoefte om te waarschuwen tegen gevaarlijke dingen. Als dit gepaard gaat met een onwennigheid aangaande het woord spiritualiteit dan vergeet men de christelijke geschiedenis van dit woord en plaatst men het in de jaren 70 toen het gekoppeld werd aan de meer Oosterse stromingen.

Alert zijn voor gevaar is altijd goed en waarschuwingen soms op zn plek, maar als we dit te snel doen dan kunnen we er ook goede dingen of goede contacten mee kapot maken, is mijn indruk.

Conclusie

Zo hoop ik dat het woord spiritualiteit op 2 manieren positief zal gaan werken:

1. Als een woord wat bijdraagt aan bezinning en verbinding tussen geloven en leven

2. Als een woord wat bijdraagt aan het gesprek met andersdenken om zo te delen over onze persoonlijke spiritualiteit.

13 thoughts on “Ook jij bent spiritueel!

  1. Hierbij dan de beloofde reactie. Gisteravond op Twitter zei ik, dat ik het niet met je eens ben. Dat ben ik na een tweede keer lezen nog steeds niet. Dat zegt niet dat ik het niet waardeer dat je een poging tot verbinden doet, maar ik struikel én val over één zin. Jouw eigen zin, zou ik willen gebruiken om je blog samen te vatten:

    “Zolang mensen handelen vanuit datgene wat zij belangrijk vinden in hun levensovertuiging dan kan dit als spiritualiteit worden aangemerkt.”

    Met verwondering kijk ik het TV-programma ‘Voetbalfans’. Je voelt hem aankomen: deze mensen handelen vanuit datgene wat zij belangrijk vinden in hun levensovertuiging. Als dit jouw definitie van spiritualiteit is (of die van Waaijman) dan is inderdaad iedereen spiritueel. Wat ik mij dan afvraag is: wie ben jij (of wie is Waaijman) om de definitie van spiritualiteit te veranderen, om vervolgens iedereen die jeuk krijgt bij dit woord (inclusief ikzelf, evenals het woord: mediteren/meditatie) te verwijten dat ze zichzelf of anderen tekort doen.

    Wat Nederland zegt over spiritualiteit: http://nl.wikipedia.org/wiki/Spiritualiteit

    Natuurlijk begrijp ik dat de verbinding met God niet zou moeten ontbreken, maar in de alinea onder bovengenoemde zin, maak je het wel heel algemeen. Toch zou ik het woord ‘spiritueel’ niet gebruiken ivm het christendom, alleen al om de negatieve lading. We zeggen ook niet: God is occult. Maar dat is Hij wél! Occult betekent gewoon verborgen!

    Graag zou ik af willen sluiten met een citaat van Paul Heelas:

    “Veel christenen benadrukken hun relatie met God, maar dat is niet langer de God van het calvinisme. De taal waarmee zij deze God aanduiden, is de taal van de zelfspiritualiteit. God is het innerlijke licht. En als christenen dit innerlijk licht nog aanduiden met meer klassieke christelijke begrippen, bijvoorbeeld door het de Heilige Geest te noemen, dan nog zien we dat de Heilige Geest gescheiden wordt van de transcendente God, daarboven. De link wordt verbroken. Het goddelijke wordt verinnerlijkt, het wordt in het subjectieve en het persoonlijke gesitueerd. God is de God within geworden, en het voor het christendom zo kenmerkende dualisme tussen de immanente mens-hier-op-aarde en de transcendente God-daar-in-de-hemel is verdwenen.”

    • Ik kan me best inleven in je reactie @jaap. Maar denk te snappen wat Ro bedoeld en kan zijn frustratie wel delen. Ikzelf hou ervan om vast te houden aan aanvankelijke definities en mensen te prikkelen (onderwijzen) met de werkelijke betekenis vd term. Jouw vb van occult zou ik ZO gebruiken.
      Wanneer we de definities gaan aanpassen naar onze gevoelswaarde verloedert onze taal- denk ik. Iig wordt dan steeds minder duidelijk wat we nou bedoelen.
      Misschien moet je (Ronald) andersom te Werk gaan: eerst bedenken wat je precies verstaat onder wat jij spiritualiteit noemt, en daar dan een betere term bij zoeken…?

  2. Da’s een prikkelende reactie Jaap. Dank je zeer voor deze inbreng. Nu ben ik degene die nog even zelfbeheersing moet opbrengen om te reageren. Ik heb nog wat werkzaamheden die voorrang hebben.

    Maar mijn reactie laat niet lang op zich wachten.

    Tot dan!

    Ronald

  3. Dan doe ik ook een duit in het zakje, vooral in reactie op Jaap.

    Ik wil voorkomen dat het een semantische discussie wordt, die alleen gaat over de betekenis van spiritualiteit, waar Jaap kennelijk een negatief gevoel bij heeft. Toch doe ik een poging. Ik vind het vreemd voor een theoloog dat hij afkeer heeft van spiritualiteit. Zonder ervaring is er immers geen religie, en zonder spiritualiteit is er geen ervaring.

    Geloofservaringen, zo mag ik toch wel uit het werk van Paulus afleiden (en dan speciaal Romeinen 7 en 8), spelen zich af in de menselijke geest. In zijn twee- of driedeling tussen lichaam, (ziel) en geest, is het de geest (latijn: spiritus) die de verbinding met God kan maken. Zonder “ervaringen van de geest”, spiritualiteit, is religie per definitie zinloos. Raar dat je daar jeuk van krijgt.

    Juist voor die jeuk biedt dit stuk een oplossing. Wat hier gezegd wordt, haalt spiritualiteit terug naar zijn oorsprong, los van de zweverige sfeer die om dit woord hangt. Spiritualiteit komt weer terug waar het hoort: in de activiteit van de menselijke geest. Het schrijven van een kritisch stuk is daarvan een voorbeeld. Ik vind het helemaal niet zo gek om dat ook spiritualiteit te noemen, helemaal niet als het in de context van een authentieke zoektocht naar God of het goddelijke is.

    Dan het citaat van Heelas: Is dit bedoeld als kritiek? Het lijkt me juist de enige oplossing. Ik spreek zelf niet over God als ‘het innerlijke licht’, maar in het subjectieve en persoonlijke kan ik me wel vinden. Het wezen van God sluit uit dat hij een objectieve waarheid wordt. Zijn bestaan is niet uit te sluiten, en ook niet te bewijzen. Ieder mens maakt daarin zijn eigen keuze, die is per definitie subjectief en persoonlijk. Veel christenen, vooral van orthodoxe snit, denken iets objectiefs over God te kunnen zeggen, uitspraken die normatief voor een zouden moeten zijn: dogma’s. Dat past niet in een postmoderne tijd, waarin niet zozeer de waarheid van het geloof aan waarde inboet, maar het concept waarheid zelf aan inflatie onderhevig is.

  4. Goed Jaap hier is mijn reactie.

    ik probeer jouw reactie te begrijpen, maar blijf al snel steken op: “Wie ben jij, of wie is Waaijman om de definitie van spiritualiteit te veranderen”. Dan vraag ik mij af: “te veranderen ten opzichte van wat?” Heb jij een afwijkende definitie van spiritualiteit die meer valide is? Daar geef je me dan in je reactie geen zicht op.

    Of bedoel je de wikipedia-definitie? Als deze al maatgevend is, ook dan nog is de definitie van Waaijman (waar ik mij verwant aan voel) in mijn ogen niet afwijkend. Zij het dat Wiki iets meer nadruk leggen op persoonlijke ervaring ipv persoonlijke en gezamenlijke praktijk. Dit verschil in nadruk is bekend in het debat binnen de systematische spiritualiteit en wordt door Waaijman en vele anderen (zoals ook door W.H. Velema) veelvuldig besproken in het nadeel van de nadruk op persoonlijke ervaring. Dat lijkt me geen grote afwijking, meer een verschil in nadruk.

    Dus ik kan je hierin niet zo volgen. Volgens mij blijf ik wel aansluiten bij wat er in het algemeen wordt gedacht en gedefinieerd over spiritualiteit. Het is juist de versmalling waar ik tegenin ga, die afwijkt van dit algemeen gebruik is mijn indruk.

    De definitie van Waaijman lijkt me een gangbare in de systematische spiritualiteit, maar ik kan ook verwijzen naar algemeen gezaghebbende mensen als Phillip Sheldrake of evangelisch gezaghebbende mensen als Allister McGrath of gereformeerd gezaghebbende mensen als Velema en van ’t Spijker. Zij wijken volgens mij niet af van de genoemde definitie wanneer er wordt gezegd:

    “Onder spiritualiteit versta ik de geestelijke oriëntatie van de mens, zoals deze functioneert, gevoed en onderhouden moet worden. Het gaat bij spiritualiteit dus inderdaad om de mens in zijn geestelijke bestaanswijze, om de mens als geest. Spiritualiteit ziet dan op het functioneren van de mens als geestelijk wezen. Daarnaast wijst spiritualiteit er ook op dat deze geestelijke bestaanswijze gevoed en beoefend moet worden. De laatste is met name de meerwaarde van de term spiritualiteit boven die van geestelijk leven. Ik gebruik het woord meerwaarde niet in de zin van kwalitatief meer, alsof er naast het wezen van de zaak nog iets meer mee uitgedrukt zou worden. Want wat is van de mens op aarde wezenlijk meer te zeggen dan dat hij een geestelijk wezen is? Dit laatste overigens nooit losgedacht van zijn lichamelijke bestaanswijze.
    Spiritualiteit zegt in zoverre iets meer, dat met spiritualiteit ook aangeduid wordt hoe de mens zijn geestelijk bestaan in relatie met God beleeft; hoe hij dat geestelijk leven onderhoudt. Met spiritualiteit wijzen wij erop dat de mens als geestelijk wezen met de bron van het leven – dat is de levende God – verbonden moet zijn. Spiritualiteit duidt aan hoe hij de bronverbinding beleeft en hoe hij haar in stand houdt en versterkt. Spiritualiteit als praxis pietatis – de beoefening en de praktijk van de vroomheid.”

    (In “Spiritualiteit” uit 1993)

    Ik ben mij dus niet bewust in waarin ik de aansluiting verlies Jaap. Dat mag je mij duidelijk maken. Hierbij gaat het mij meer om de aansluiting op het lopende debat onder mensen die goed op de hoogte zijn en goed argumenteren dan om het gezaghebbende van deze mensen wat daar meestal automatisch uit volgt (of niet).

    Vervolgens lijk je je te storen wanneer ik “verwijt” dat mensen die jeuk krijgen bij dit woord zichzelf te kort doen. Ik zie dit niet als een verwijt, maar in de eerste plaats als een daadwerkelijk (kwantitatief) tekort wanneer er gebruik wordt gemaakt van een smallere definitie. Dan valt er iets af en dat vind ik een tekort. Dat lijkt me toch goed te volgen. Als jij graag de smalle definitie hanteert en dit tekort als een verheldering ziet, staat het je vrij om daarmee te leven🙂 Alleen vind ik dat nog steeds een tekort. Vervolgens zie ik het dan ook als een tekort wat een positieve invloed mist die eenheid tussen geloof en leven kan bevorderen. Dat is kwalitatief. Nog steeds geen “verwijt”, maar eerder een pastoraal gemis. Een gemis van een mogelijke ondersteuning van het persoonlijk geloof. Dat is dan mijn persoonlijke mening. Daarmee mag je het gerust oneens zijn. Dan ontvang ik daarvoor graag nog je argumentatie. Jeuk is vaak heel persoonlijk dus ik hoop dat je nog iets meer kunt zeggen over je jeuk🙂

    Dan maak je een merkwaardige stap in je betoog. Je zou het woord spiritueel niet gebruiken ivm het christendom vanwege de negatieve lading. Deze vind ik merkwaardig omdat jij daarmee op een eigenzinnige manier de aansluiting lijkt te verliezen met opvattingen die gangbaar zijn in de systematische spiritualiteit zowel in algemene sfeer als in christelijke sfeer bij mensen als Jos Douma, Allister McGrath, J.H. Velema, C. Graafland en vele vele anderen. Wie ben jij om dit zo te vinden, terwijl deze mensen spiritualiteit met groot gemak in een christelijke betekenis plaatsen. En dat geldt ook voor de woorden mediteren en meditatie🙂

    Dit is natuurlijk ironisch bedoeld ten aanzien van je eerste bezwaar tegen mijn (en Waaijmans) vermeende verandering van de definitie van spiritualiteit ten opzichte van wat het Nederlandse volk vindt (de wiki-definitie?).

    Kortom ik zie niet waarin ik de definitie verander en ik zie niet in waarin het vreemd is om de term spiritualiteit te gebruiken als het gaat om de christelijke praktijk ofwel de praktische christelijke theologie. De argumenten wijzen voor mij in die richting en bij “het Nederlandse volk” die deze overtuiging niet zou zijn aangedaan heb ik nog geen zwaarwegende argumenten gevonden. Zelfs niet in jouw bijdrage. Maar misschien mis ik iets.

    Daarmee ben ik heb ik al de grens overschreden tussen algemene spiritualiteit en christelijke spiritualiteit en kom ik dus terecht bij christelijke spiritualiteit.

    Jij noemt als bezwaar tegen het gebruik van het woord spiritueel ivm het christendom, dat er een negatieve lading aan spiritualiteit hangt. Je vergelijkt dit met het woord occult. En komt dan met de letterlijke betekenis van occult.

    Het lijkt me een onterechte vergelijking om alleen vanuit de letterlijke betekenis – verborgen – de verbinding te maken met de christelijke God. “Occult” wordt in het historisch (etymologisch) gebruik altijd negatief gerelateerd aan het christelijk geloof en aan God. “Christelijk occultisme” is mij onbekend, in het algemeen, maar ook in de christelijke orthodoxie. Het heeft historisch dus geen positieve relatie met het christendom. Spiritualiteit heeft dit wel. Zowel in de brede christelijke traditie als in de katholieke, gereformeerde en evangelische traditie. Zoals is verwezen naar (respectievelijk) Waaijman, Velema en McGrath. Deze positieve relatie was er historisch eerder dan de negatieve lading waar jij over spreekt. Dat er ook een negatieve lading is hangt samen met de specifieke praktisering en de “adoptie” van het woord spiritualiteit.

    Daarnaast is er ook nog een objectiverend gebruik gekomen door de algemenisering van de term spiritualiteit voor de wetenschappelijke praktijk. Vanuit de wetenschappelijke optiek die de algemene term breed toepast, kan spiritualiteit individualistisch zijn of zelfs atheïstisch. Dat is vergelijkbaar met het woord religie. Dit kan ook op allerlei manieren invulling krijgen, maar betekent nog niet dat we het niet meer voor het christendom kunnen gebruiken en kunnen spreken over christelijke spiritualiteit. Dat geldt ook voor het woord religie. Je kunt nog steeds christelijk religieus zijn. Ook de term theologie valt te problematiseren als we enig gewicht aan jouw argumenten toekennen.

    Tot slot nog je citaat van Paul Heelas. Voor een goede interpretatie van je citaat heb ik de context nodig, maar Heelas lijkt mij niet voor niets het woord ZELFspiritualiteit te noemen. Daarmee lijkt hij te verwijzen naar een specifieke vorm van spiritualiteit. Een zelfgerichte spiritualiteit, naar ik aanneem. Dan kan ik het alleen maar met Heelas eens zijn. Christelijke spiritualiteit – zelfs calvinistische spiritualiteit😉 – lijkt mij nooit een geïsoleerde zelfspiritualiteit. In een christelijke spiritualiteit die bijbels georiënteerd is, zal onder meer de liefde van Christus een centrale rol spelen. De liefde die tegen een zelfspiritualiteit ingaat en mensen brengt tot het dienen van God en de naaste.

    Dus Jaap wat is nu precies je punt? Misschien kan je dit nog iets meer toespitsen want:
    – Ik zie geen afwijking tussen mijn gebruik van spiritualiteit en de gangbare definities. Misschien met de ene zin die jij ook van mij citeert – een onvolledigheid. Maar die wordt door de rest van de blog wel weer aangevuld.
    – Je negatieve lading is mij bekend, maar lijkt me geen reden om het woord niet meer te reserveren voor christelijk gebruik. Dat geldt ook voor het woord religie, theologie en ook voor het woord liefde.
    – Je citaat van Heelas lijkt me een prima citaat die ik weinig ondersteunend vind voor je stelling om het woord spiritualiteit niet te gebruiken in christelijk zin. Dat lijkt mij ook niet de bedoeling van dit citaat van Heelas.

    Maar misschien zie ik iets over het hoofd en hebt ik het ergens mis. Dan hoor ik dit graag van je.

    Dank voor je uitdaging Jaap. Ik hoop dat ik deze uitdaging op een respectvolle manier heb opgepakt en dat je mijn reactie hierin kan volgen. Ik ben benieuwd of het je tot andere gedachten brengt en misschien wel tot andere conclusies. Zo niet dan ben ik nog steeds benieuwd🙂

    vriendelijke groet, Jaap!

    Ronald

  5. Tijdens mijn getyp heb ik jullie reacties – Sara en Erik – niet meegenomen. Deze had ik nog niet gezien.

    @Sara Dank voor je kritische reactie. Terecht stel je dat we niet zomaar een persoonlijke invulling van termen kunnen hanteren in het gesprek met elkaar. ik hoop dat ik voor jou heb verduidelijkt dat ik in mijn gebruik van het woord spiritualiteit juist wil aansluiten bij het gangbare gebruik en dat het eerder Jaap is die zich lijkt te vervreemden van dit gangbare gebruik, vanwege zijn persoonlijke jeuk =) Wat betreft mijn gebruik van het woord spiritualiteit lijkt me duidelijk wat ik hieronder wil verstaan en dat ik dit woord juist een goed woord vind voor een geloofleven waarin, geloof, denken, praktijk, kritiek, etc in een aanvullende dynamische relatie staan. En als het om christelijke spiritualiteit gaat staat dit in verband met de Geest van Christus, om maar even aan te sluiten op Jos Douma in zijn boekje “Geworteld leven”.

    @Erik Dank voor je waardevolle aanvulling. Jouw reactie vult aan waar het mij werkelijk om gaat. Ook mooi dat je het persoonlijke bij Heelas nog even positief belicht. Ik moet ook denken aan de woorden van Paulus in de Efezebrief. enerzijds is het een geworteld en gegrond zijn vanuit een persoonlijke, individuele gerichtheid op God (die innerlijk verlicht). Anderzijds is er ook het samengaan met alle “heiligen” die ons aanvult op weg naar de volle kennis van Christus. Deze twee spirituele ervaringen lijken mij de basis voor een theoloog.

    Dank voor jullie reacties.

    vriendelijke groet,

    Ronald

  6. Ik heb tot nu toe wat beperkt tot het acceptabele van de term spiritualiteit vanuit het algemeen debat over de term spiritualiteit. Dat was al lang zat🙂

    Daarbij minder aandacht besteed aan de pastorale waarde van het gebruik van deze term en nog minder aan de missionaire waarde van deze term. Daar liggen mijn persoonlijke motieven om op te komen voor deze term binnen het christelijk spreken.

    Het is mijn ervaring dat spiritualiteit in de praktische theologie van het pastoraat een geweldige wereld opent via de mystagogiek. Dit kan in mijn optiek een verrijking betekenen voor protestanten die snel naar een term als pastoraat grijpen. Een prima term, maar soms geassocieerd met het hebben van problemen en moeilijkheden. spiritualiteit heeft deze associatie (in elk geval) niet.

    Het is ook mijn ervaring dat in het gesprek met andersdenkenden – zoals eerder betoogd – spiritualiteit vaak een mooie verbinding legt. Mensen vinden zich niet altijd religieus of godsdienstig, maar in deze tijd loop je wel vaker aan tegen mensen die zich spiritueel noemen. Dat geeft leuke gespreksmogelijkheden om overeenkomsten (vaak in verlangens) en verschillen te verkennen.

    Zo heb ik het deze keer kort kunnen houden🙂

  7. Eerst een Amerikaan die vertelt dat we allemaal gered worden en nu een kaaskop die ons vertelt dat we allemaal spiritueel zijn… “Er is hoop” of het einde der tijden?😉

    Als ik heel eerlijk ben heb ik niet zoveel met het woord spiritualiteit. Het roept bij mij toch ietwat zweverige associaties op. En nu vertel je me dat ik daarmee mezelf en de ander tekort doe. Spannend… Ik heb er dan ook eens goed over nagedacht, maar ik kan met toch niet vinden in je redenering. Of beter gezegd, ik kan me grotendeels vinden in je boodschap, maar ik geloof niet dat het probleem hem in het woord spiritualiteit zit. Het probleem zit hem m.i. veel meer in dat wat jezelf aanduidt als ‘scheiding maken’.

    Laat ik voorop stellen dat een goed verstaan van het woord spiritualiteit zeker belangrijk is. Al was het maar omdat dat in het gesprek met de ander misverstanden kan voorkomen. Ik zou me zomaar een verkeerde voorstelling kunnen maken van wat de ander bedoelt te zeggen. Mijn punt is echter dat je daar in een normaal gesprek al snel achter zou komen. Wat dus van belang is dat je de ander niet uitsluit op basis van een label dat je de ander al dan niet terecht op zou kunnen plakken. Als ik een dusdanige jeuk krijg van het woord spiritualiteit dat ik het gesprek uit de weg ga doe ik mezelf en de ander te kort. Absoluut. Maar dat zit hem niet in dat ene woord. Het gaat veel meer om je grondhouding: ben je open naar de ander toe ook als die ander zijn geloof of leven anders invult dan jijzelf of sluit je de ander buiten?

    Je zou kunnen tegenwerpen dat je, als je erkent dat iedereen spiritueel is, je meer open zou zijn naar de meer nadrukkelijk spirituele ander toe. Ook met een open grondhouding naar een ieder heb ik meer affiniteit met mensen die aangeven Jezus te willen volgen. Zou ik analoog daaraan dan ook meer openstaan voor spiritualiteit als ik erken dat al deze christen hun eigen vorm van spiritualiteit kennen? Ik denk het niet. Want wat zeg je met het woord spiritueel als het zo breed is als jij omschrijft? Wat voor verbondenheid zou ik daar uit moeten halen? Waar zijn de winnaars als iedereen een prijs krijgt? En een spirituele christen wordt een pleonasme…

    In plaats van ‘iedereen is spiritueel’ vind ik het ‘Everything is spiritual’ van de eerder genoemde Amerikaan een interessantere insteek. Maar dat is uiteraard weer een ander onderwerp.😉

    Groet,
    Klaas

  8. Hier is een eerste poging tot een reactie Klaas!

    Ik probeer te begrijpen wat je bezwaar is tegen het woord spiritualiteit. Dit doe ik bij iedereen met bezwaren. Bij jou klinkt het heel associatief, persoonlijk en gevoelsmatig. Daar heb ik alle begrip voor, zeker omdat ik nog een aantal mensen tegenkom met die jeuk. Maar waar komt jouw jeuk dan vandaan? Zijn het alleen de asociaties. Hoe doe je dat dan met het woord “liefde”? Zit ook vol negatieve associaties. In gesprekken met anderen merk dat het vaker de exacte mensen zijn die sneller jeuk krijgen. Als ik dan doorvraag dan kom ik vaak uit het besef dat de werkelijkheid niet in exacte termen te vangen is. En dat is dan vaag. Geldt dit ook voor jou.

    Of wordt het vaag vanwege het containerbegrip wat spiritualiteit is geworden? Dan kom je ook in de knoop met liefde, geloven etc.

    Volgens mij kan je dan twee dingen doen:
    1. Of je kiest een nieuw woord om de waardevolle inhoud te behouden. Ik zeg bijvoorbeeld liever vertrouwen dan geloven.
    2. Of je probeert het woord voor jezelf helder te houden. Dat doe ik met het onvervangbare woord liefde.

    Nieuwe woorden die synoniem zijn voor spiritualiteit heb ik nog niet gevonden. Wat in de buurt komt: devotie, geloofsleven, vroomheid, etc. haalt het voor mij niet.
    De pogingen om het woord helder te houden vind ik bij mensen als Kees Waaijman en vele andere deskundigen behoorlijk geslaagd. Daar kan ik mij goed in vinden.

    Dus ik ben benieuwd hoe jij dan de inhoud die je in dit alles waardeert, woorden geeft op het te behouden. Ik ben altijd bereid met je op zoek te gaan naar woorden die de boodschap beter kunnen dragen.

    Ik wil het woord gebruiken als een woord van verbinding. Een woord wat geloven, denken en de weerbarstige praktijk van mijn leven en het leven met anderen samenbrengt. Als je daar een beter woord voor hebt dan hou ik mij aanbevolen.

    Weeg hierin mee dat ik onderscheid maakt tussen spiritualiteit en christelijke spiritualiteit. Dat is voor mij veel zeggend. Spiritualiteit is algemeen en christelijke spiritualiteit krijgt invulling vanuit een relatie met Christus en de navolging van Christus lijkt me.

    Zo is liefde ook niet voorbehouden aan christenen, maar voor iedereen. Alleen is de christelijke invulling van liefde een meer specifieke invulling vanuit datgene wat Jezus ons laat zien.

    Wat je zegt over grondhouding, kan ik je ver volgen. Openheid naar de ander is mooi en juich ik toe, maar spiritualiteit gaat voor mij veel verder. Zeker christelijke spiritualiteit. En soms kan het helpen om grondhoudingen woorden te geven die weer een werkelijkheid kunnen scheppen die verrijkt. Dat gevoel heb ik bij spiritualiteit. Het is niet alleen houding, het is niet alleen denken, het is niet alleen praktijk, het is het samengaan en het dynamische ingrijpen op elkaar van dit alles. Daar zoek ik goede woorden voor omdat ik de indruk hebt dat in de moderniteit en naar de verlichting er een soort gif is gekomen, wat om een tegengif vraagt.

    Goed ik ben benieuwd naar je reactie.

    Groet,

    Ronald

  9. Ik zie dat ik niet helemaal duidelijk geweest ben in mijn reactie. Ik zal proberen e.e.a. nog iets te verduidelijken.

    Ik heb niets tegen het woord spiritualiteit en ik krijg er al helemaal geen jeuk van. Van de andere kant heb ik ook niet echt iets met het woord. En dat komt naar mijn idee doordat ik het woord spiritualiteit vooral in verband breng met wat jij waarschijnlijk de contemplatieve variant van spiritualiteit zou noemen. Als iemand het heeft over b.v. christelijke spiritualiteit dan moet ik denken aan b.v kloosters. Die vorm van spiritualiteit is niet direct de mijne.

    Als ik je goed begrijp trek je het begrip spiritualiteit breder. Als iemand b.v. als uiting van zijn geloof wekelijks meehelpt bij de voedselbank zou dat ook onder spiritualiteit vallen. Ik heb daar op zich geen moeite mee en ik heb er al helemaal geen ander woord voor. Voor mij zijn het verschillende vormen van hoe je overtuigingen je doen en laten bepalen / beïnvloeden. Nogmaals: als dat spiritualiteit is: prima! Waar ik een beetje moeite mee heb is het feit dat je stelt dat ik mezelf en anderen tekort zou doen als ik voor dat soort zaken niet het woord spiritualiteit zou gebruiken.

    Want wat voegt het toe? Ik voel me niet opeens meer of minder tot een bepaalde uitingsvorm aangetrokken als ik daar het woord spiritueel op plak. Ook als hulp bij de voedselbank onder spiritualiteit valt voel ik me nog niet bijzonder aangetrokken tot de contemplatieve spiritualiteit.

    Daarom begon ik ook over je grondhouding. Niet als vervanger van spiritualiteit, maar meer om aan te geven dat de juiste semantiek van het woord spiritualiteit volgens mij niet het hart van de zaak raakt. Niet de nadruk op de juiste semantiek maar de nadruk op iemands grondhouding bepaalt m.i. of je (op negatieve wijze) scheiding maakt. Als iemand jeuk krijgt van een contemplatieve christelijke levenshouding (en daar het woord spiritueel aan koppelt) en als gevolg daarvan zich afsluit voor mensen met zo’n houding dan helpt het volgens mij niets dat je aangeeft dat de persoon in kwestie zelf ook spiritueel is, zij het op een heel andere manier. Je kunt dan nog steeds mensen buitensluiten omdat hun vorm van spiritualiteit niet de jouwe is. Om dat te veranderen moet je m.i. hun grondhouding aanpakken en niet hun semantiek…

    Ik hoop dat het zo wat duidelijk is😉 Ter aanvulling: ik bedoel met bovenstaande voorbeeld van de voedselbank niet te zeggen dat dat mijn vorm van spiritualiteit is. Sterker, als je me zou vragen wat mijn spiritualiteit inhoudt zou ik dat niet zo 1,2,3 onder woorden kunnen brengen. Ik ga de spiritualiteitwijzer nog maar eens even invullen😉

    Groet,
    Klaas

    PS tip voor een mannenfilm: The Road.

  10. Ah geen jeuk dus, Klaas. Ik zie dat ik je reactie niet zorgvuldig genoeg heb gelezen. Sorry daarvoor! Maar dat je niets met het woord spiritualiteit hebt lijkt me helder. Dat kan. Maar wat niet is kan nog komen en dat is ook de prikkel die ik hier geef =)

    Ik kan me voorstellen dat kloosterspiritualiteit niet direct de jouwe is. Anderzijds is ook de praktijk van de kloosterspiritualiteit behoorlijk veelzijdig. Dus hou een open grondhouding Klaas =)

    Ja ik trek spiritualiteit breder. Dat klopt en niet alleen vanuit overtuiging/grondhouding iets doen want dat is juist waar ik hier op wil aanvullen. Ik zie ook dat het doen overtuigingen beïnvloedt. Ook dat zie ik als spiritualiteit. In de Joodse wijsheid lees je deze gedachte iets meer. De mitsvot, het doen van een heilige daad. Wat je houding ook is. Of de kavannah waarbij de daad de ziel omvormt.
    Of datgene wat Jakobus in zijn brief bespreekt als Geloof en werken. In het westen is er een primaat komen te liggen bij de gedachte of de theorie waar vanuit je handelt. Dogmatische theologie gaat vaak vooraf aan praktische theologie. Het krijgt dan iets prescriptiefs. Dit lijkt mij vrij Cartiaans. Dit is in Joodse optiek eenzijdig, is mijn indruk. En daarin vind ik het woord spiritualiteit ook een aanvulling.

    Dat je moeite heb dat ik vind dat mensen zich tekort doen, kan ik me voorstellen, het klinkt misschien wat aanmatigend of arrogant. Maar dat is zeker niet mijn bedoeling. Als ik nu eenmaal dingen mis bij mensen dan is dat mijn spiegeling/reflectie en dat vind ik nu eenmaal dat ze zich te kort kunnen doen als het om waardevolle dingen gaat zoals bijvoorbeeld liefde. Maar wat ik mis, dat kan er nog wel zijn. Daarom is het van mij uit alleen maar een uitdaging om al het mooie in mensen boven tafel te krijgen =) En begrijp me goed, ik wil ook dat mensen zo met mij omgaan. Ik zie immers ook niet alles en laat me hierin graag uitdagen. Ik merk dat ik kan opveren als mensen dit in mij los kunnen maken.

    Dat je gericht moet zijn op een grondhouding kan ik volgen en ben ik met je eens. Maar wat je semantiek noemt, staat volgens mij niet helemaal los van grondhouding. Met goede taal die rechtdoet kan je ver komen. Maar met taal die afstoot en als onrecht wordt ervaren bereik je het tegenovergestelde. Dat ben ik ook met je eens. Maar dan ga ik graag het gesprek aan over de definities en ladingen van begrippen. Niet als semantiek maar als zoektocht hoe we het menselijk gebeuren het meest recht kunnen doen. Daarom vraag ik ook naar persoonlijke woorden die spiritualiteit kunnen vervangen en hou ik dit graag open. Maar als ik nog iets blijf missen, dan blijf ik dat ook roepen, zoals je merkt. Ik laat me graag op andere gedachten brengen want ik kan het mis hebben, maar voorlopig moet ik het met mijn indrukken doen.

    Dan vind ik grondhouding wel iets moois om bij stil te staan en als waardevol aan te merken, maar zegt voor mij nog weinig over de genoemde dynamiek van het gebeuren tussen grondhouding, daden, gevoelens, Gods Geest etc. Daar gebruik ik graag spiritualiteit voor. Met bijvoeglijke naamwoorden als algemeen en christelijk over persoonlijk en gezamenlijk.

    “Alles is spiritueel”, vind ik wel een prikkelende stelling. Misschien is het mijn spirituele taal dat ik eerder de persoonlijke kant van spiritueel zie dan de materiële kant. Het materiële kan zeker een rol spelen in spiritualiteit. De Geest kan het materiële gebruiken en zegenen. Dit ervaar ik bijvoorbeeld in schilderijen of natuur. Maar omdat ik hierin al snel de personen zie, zou ik niet snel komen tot de uitspraak alles is spiritueel. Maar dit laat ik nog even op mij inwerken. Dit is maar een primaire reactie. Misschien doe ik hierin mijzelf en anderen wel tekort😉

    Dank voor je scherpe reflectie op mijn doen en laten. Dat waardeer ik en inspireert mij ook weer om een ander perspectief in te nemen. Goed ik hoor weer!

    groet!

    Ronald

  11. Hoi Ronald,

    Ik zie een aantal heel waardevolle zaken in je laatste reactie, maar ik heb nog steeds de indruk dat we nog wat langs elkaar heen praten.
    Ik begrijp je verhaal als ik het lees als een pleidooi voor een bredere opvatting van het begrip spiritualiteit. Ik kan me er op die manier ook prima in vinden.
    Waar ik me niet in kan vinden is de gedachte dat het gebruik van een andere definitie mensen tekort doet. En dat heeft niets te maken met een mogelijk aanmatigende insteek van jouw kant.
    Zo had ik het niet gelezen. Ik heb meer het gevoel dat je onnodig in de verdediging gaat en daarbij claims maakt die te generaliserend zijn. Ik zal proberen dit toe te lichten aan de hand van een zin in je oorspronkelijke stuk:

    “Op deze manier zullen mensen minder stilstaan bij spiritualiteit als een manier van leven waarin verbanden worden gelegd tussen zingeving en je doen en laten.”

    Ik kan me daarin vinden: als mensen een andere definitie van spiritualiteit hanteren dan zullen ze verschillende vormen van het leggen van verbanden etc. niet direct in verband brengen met het woord spiritualiteit. Ik denk dan: so what? Het is maar een woord… Terwijl jij stelt dat mensen daarmee zichzelf en anderen tekort doen. Daarmee zeg je m.i. eigenlijk (ik verbouw bovenstaande zin even):

    “Op deze manier zullen mensen minder stilstaan bij de verbanden die gelegd worden tussen zingeving en je doen en laten.”

    Ik hoop dat je met mij de nodige jeuk voelt als we deze uitspraak betrekken op iemand als Mariska Orban. Zij legt wel degelijk die verbanden en ze doet dat ook heel bewust (lijkt me). Ze gebruikt daarvoor alleen NIET het woord spiritualiteit. Doet ze zichzelf daarmee tekort? Anderen? Ik betwijfel het. Ik kan me in zekere zin een soort van openheid t.o.v. ‘spirituele’ christenen voorstellen als je echt niets van spiritualiteit moet hebben en leert inzien dat spiritualiteit breder is. Maar heb je de indruk dat dat bij b.v. Mariska het geval zal zijn? Ik kan me natuurlijk vergissen, maar ik stel me voor dat ze haar meer spirituele zus sowieso al volledig accepteerde en niet op haar neerkeek. Zal het besef dat het woord spiritualiteit breder getrokken kan worden daar iets aan toe kunnen voegen? Nogmaals: ik betwijfel het.

    Uiteindelijk is het m.i. dan toch voornamelijk een semantische discussie. En die zijn best leuk om zo af en toe te voeren, maar kunnen me niet echt blijvend motiveren voor wat betreft mijn dagelijkse leven. Of zo je wilt: mijn dagelijkse spiritualiteit.😉 Zoals gezegd vind ik een gedachte als ‘everything is spiritual’ dan veel interessanter, omdat het me daadwerkelijk na laat denken over mijn leven en in hoeverre dat ‘spiritual’ is. Wellicht ten overvloede, maar ik refereerde met die kreet aan de titel van een (ander) boek van Rob Bell. Ik heb het boek zelf niet gelezen; enkel de video gezien, maar de synopsis van het boek sprak me al aan (check anders dit fragment even dan snap je denk ik wel wat ik bedoel: http://www.youtube.com/watch?v=7-BzQtKNkjI). Het hele verhaal is iets te groot om op aan te haken, maar de gedachte die me in deze context aansprak was dat we in ons leven vaak (onterecht) scheiding maken tussen geestelijke zaken en niet geestelijke zaken. Bell stelt (m.i. terecht) dat alles wat we doen geestelijk is. Of misschien iets genuanceerder: alles wat we doen heeft een geestelijke kant. DAT daagt me daadwerkelijk uit. Wat was de geestelijke kant van het kinderfeestje dat ik vanmiddag vierde? Wat is de geestelijke kant van mijn gesprekje met de buurman en wat is de geestelijke kant van het op de bank wijn drinken met mijn vrouw? En dan bedoel ik natuurlijk niet dat ik in dat gesprekje met de buurman perse geestelijke zaken aan de orde moet brengen of dat de gesprekken bij de wijn heel geestelijk diepgaand zouden moeten zijn. Waar het om gaat is dat ik mijn leven niet in zou moeten delen in geestelijke delen (bijbel lezen, bidden, reageren op blogs) en niet geestelijke delen (zwemles, eten koken en boodschappen doen). Daarin voel ik me daadwerkelijk uitgedaagd. Meer dan in de vraag of het schrijven van deze reactie nou wel of niet onder spiritualiteit valt😉 Tegelijkertijd denk ik wel dat ik dan heel dicht aan zit tegen jouw visie op spiritualiteit. Of niet?

    Je aanvulling t.a.v. het doen van bepaalde zaken los van je grondhouding vind ik erg mooi. Ik denk dat we de vormende kracht van het doen vaak onderschatten. Goed opgemerkt!

    Groet,
    Klaas

  12. Ik denk dat het nu tijd wordt dat ik terugkeer naar het zwakke perspectief. Alleen vanuit dat perspectief kan ik mijn bedoeling verduidelijken.

    Het reduceren tot semantiek staat me niet aan. Dat gaat voorbij aan mijn persoonlijke ervaring waar ik van kan getuigen. De objectiverende semantiek relativeert de discussie naar een niveau waar ik niet in wil opgaan. Net als geloven vraagt ook spiritualiteit altijd om een persoonlijke invulling naast een gezamenlijke meer generaliserend gebruik.

    Natuurlijk ga ik (vrij/te) ver met mijn generalisatie als ik zeg dat mensen zich tekort doen, maar aan de basis ligt mijn persoonlijke ervaring dat mijn studie van systematische spiritualiteit een verrijking betekende voor mijn geloofsleven. Daaraan vooraf gaat ook mijn ontwikkeling en mijn herkenning dat het modernisme of de subject object/scheiding verband hield met een scheiding in mijzelf. De geslagen kloof voelde ik in mezelf en heb ik in de loop der jaren voor mezelf leren dichten vanuit bronnen als existentialisme, hermeneutiek en Joodse wijsheid waardoor ik de bijbel anders ging lezen. Met deze bagage kwam ik terug in een protestantse sfeer waar ik nog steeds veel negatieve invloed merkte van datgene wat we “moderniteit” kunnen noemen. En ik zag dat er weinig woorden zijn om daar de verbindingen te maken die ik in mijn eigen geloofsleven had leren maken. Misschien dat die verbinding er wel is, maar erover praten geeft soms problemen omdat het jargon soms ontoereikend lijkt. En in een socialiteit die een kerk is, wordt dat soms best lastig.

    Aldus mijn persoonlijke probleemanalyse in een notendop.

    Hierin kreeg ik duidelijkheid dat een benoeming vanuit de drie grondvormen van spiritualiteit ook een eenzijdigheid aan het licht kunnen brengen waardoor er erkenning kan ontstaan voor de andere aanvullende vormen. Dat heb ik vooral ervaren bij mensen met een tegendraadse spiritualiteit, die zich vaak buitengesloten kunnen voelen of minder geestelijk/spiritueel.

    Maar terug naar het woord spiritualiteit. Als ik vervolgens zeg dat het woord spiritualiteit een verrijking kan betekenen voor het geloofsleven van anderen, begeef ik mij op glad ijs. Helemaal wanneer ik zeg dat mensen zich tekort doen wanneer ze spiritualiteit aan anderen toeschrijven en zichzelf daarbuiten sluiten. Mensen kunnen immers “spiritueel” leven zonder dit zelf zo te benoemen.

    Natuurlijk ben ik het met je eens dat het woord spiritualiteit geen toverwoord is waarmee alle mensen meer stilstaan bij de verbanden die gelegd worden tussen zingeving en je doen en laten.

    Mijn generalisatie en mijn opmerking dat mensen zich tekort doen is vooral een prikkeling die voortkomt uit mijn eigen ervaring. Het is niet zozeer bedoeld als waarheidsclaim. Het zegt eerder: probeer het eens en misschien geeft het je verrijking. Daarin heb ik goede hoop omdat ik dit ook zo heb ervaren. Maar natuurlijk zijn er altijd uitzonderingen waarvoor dit niet geldt en als ik bij een enthousiast & hoopvol gemoed komt tot zulke uitspraken als hierboven, kan het zomaar zijn dat deze mensen jeuk krijgen. En dat is ook prima. Het belangrijkste is inderdaad dat mensen wisselwerkende verbanden leggen tussen zingeving en je doen en laten.

    En inderdaad hoe Rob Bell praat over spiritualiteit en hoe jij spreekt over de verbinding tussen geestelijke en niet-geestelijke delen is waar het mij ook grotendeels om gaat. Als je daar verbinding in beleeft zonder het woord spiritualiteit te gebruiken dan zie ik daar iets moois in en kan ik niet volhouden dat het woord spiritualiteit ten allen tijde nodig is om deze waardevolle verbindingen te maken. Maar bij mij ervaar ik ook dat spiritualiteit ook groter is dan dit. Het is iets waarin ik leef. En dan past de uitspraak alles is spiritualiteit misschien wel beter bij iedereen is spiritueel. Ik laat ze graag beide hier staan omdat ze mij op een prettige manier uitdagen. En misschien ook anderen. Hoewel ik nog wel wat vragen voel bij “alles is spiritueel”. In algemene zin is dit mogelijk, maar in christelijke zin is hier wel een relationele context bij, is mijn voorlopige indruk.

    Vanuit het zwakke perspectief kan ik zeggen dat het alleen maar mijn getuigenis is van mijn ontwikkeling. En daarbij de hoop dat ik daarmee anderen kan inspireren en uitdagen. Waarheidclaims zijn immers zó onspiritueel😉 Maar anderen prikkelen tot een experiment lijkt me zeer spiritueel en goed mogelijk vanuit een zwakke benadering.

    En al schrijvende wordt ik door jullie reacties weer uitgedaagd om ook via andere manieren te kijken waar het ons eigenlijk om gaat. En dat vind ik ook erg verrijkend.

    Behalve de vormende kracht van het doen, geloof ik ook in de vormende kracht van woorden die we gebruiken. En dat maakt een discussie als deze voor mij zeer zinvol. Woorden zijn voor mij nooit zomaar woorden. De impact van woorden lijkt me moeilijk te overschatten. Maar het zwijgen is altijd iets waar ik weer terugkom als woorden machteloos blijken om bepaalde zaken goed recht te doen.

    Dus ik ga nu maar even zwijgen =)

    Hartelijke groet,

    Ronald

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s