Bruggen bouwen om te verbinden – deel 2 van drieluik tegen geweld

Bruggenbouwers van tegenwoordig
Het klinkt paradoxaal wanneer ik zeg dat in het laatste decenium de vraag naar bruggen vaker wordt gehoord. Door alle media kunnen mensen zich moeilijker afsluiten van elkaar en raken ze beter op de hoogte van elkaars leven. De ene reactie wordt ook sneller gevolgd door een tegenreactie lijkt het. Het kost ook steeds meer moeite om je ervan af te sluiten. Dit geeft enerzijds verbondenheid, maar anderzijds ook het besef van de enorme afstand tussen mensen en culturen. De polarisatie naar aanleiding van de gewelddadigheden vanaf 9/11 en wat er volgde wordt snel opgevolgd door tegengeluiden. Dat maakt het complexer de tijdgeest met een woord te synthetiseren.

Met de behoefte aan bruggen zijn de bruggen niet gelijk gebouwd. Het postmodernisme schiet tekort in het bouwen van bruggen. Zij leveren enkel nuttige bijdragen aan de individuatie. De grote verhalen zijn daarin immers negatief voor het individu en hebben een gewelddadig karakter. Maar wat kan nu samenbinden?

De nationale band wordt weer belangrijker, maar biedt geen handvatten om de polarisatie op overstijgende schaal tussen landen en culturen tegen te gaan. Hoe moeten we de verdenking op de gewelddadigheid van de grote verhalen nu ontkrachten? Ook als het gaat om het gewelddadige in het christelijke verhaal. Deze gevoeligheid wordt vaak niet zo gezien door christenen. Is mijn indruk. Of ik zie dingen die er niet zijn…

Back to the future?
Wanneer we denken weer eenvoudig terug te kunnen naar vroegere tijd, zullen we hier in de communicatie met andersdenkenden tegenaan lopen, is mijn ervaring. Willen we onze inspiratie delen dan kunnen niet op dezelfde manier apologetiek bedrijven als in de jaren 80. De rede is te gecompliceerd geworden en de context (persoon, relatie, sociaal verband) waarin de rede wordt gehanteerd belangrijker. Ook veel niet-postmoderne mensen hadden dit al aangetoond. Wittgenstein en Levinas zijn hier goede voorbeelden van. En christenen die toch proberen om via argumenten het geloof plausibel te maken, merken dat ze alleen medechristenen aanspreken. Dit hoorde ik ook van een medewerker aan het apologetisch project/boek “Hete Hangijzers”. Daarmee wil ik niet zeggen dat het van geen waarde is. Alles is mogelijk, maar ik denk dat het beperkter onze tijdgenoten aanspreekt en veelal christenen hierop af komen die hun geloof hiermee menen te versterken.

Van overtuigen naar inspireren
Op het christelijke erf zie ik deze gevoeligheid terug bij de theologen die de metafysica en het grote verhaal op de achtergrond plaatsen. Ik meen dat Bonhoeffer hierin een belangrijke aanzet heeft gegeven. Navolging van Christus en gemeenschapsleven krijgen bij Bonhoeffer een primaire functie. Ook bij theologen die meer gericht zijn op gerechtigheid en tegenwoordig ook op het koninkrijk, merk ik gevoeligheid voor de gewelddadigheid van een dominant verhaal. Zelf heb ik deze omslag ergens “van overtuigen naar inspireren” genoemd. Daarmee zoek ik meer aansluiting met de praktijk van alledag. Ook al ben ik in mijn woorden vaak meer intellectueel/abstract/breedsprakig dan praktisch. Een doorn in mijn vlees om mij bescheiden te houden😉

Hauerwas en Wright
De stroming die zich Emerging noemt heeft vaak een fijne neus voor deze gevoeligheid. Het zijn niet altijd theologen die zich met deze stroming verbinden. Stanley Hauerwas en Tom Wright vind ik twee sprekende voorbeelden. Hauerwas is als theoloog en ethicus uitermate fijngevoelig voor de christelijke dominantie. Zeker als het gaat om de culturele dominantie van christenen in de VS. Hij is duidelijk en stevig, maar altijd naar de christelijke cultuur, naar buiten toe (en als persoon) is hij veelal pacifistisch en zachtaardig. De kerk mag best hard roepen, maar wel met het besef dat zij hun waarden niet zomaar aan de samenleving op kunnen dringen. Er is een scheiding tussen de kerk en de samenleving. Daarin zie ik een verzwakking van het dominante karakter van het christelijke verhaal.

Tom Wright heeft als Nieuwtestamenticus een ander geluid wat dienstbaar is aan een verzwakking van het grote verhaal. Hij beweegt ver mee met zogenaamde schriftkritische geluiden – waarmee hij breed theologische aansluiting vind bij vakgenoten – en roept op tot voorzichtigheid om bijbelfragmenten klakkeloos toe te passen op onze tijd. Als Anglicaan zoekt hij ook weer verbinding met de orthodoxe lijn in de geschiedenis. Dat maakt hem dan weer aansprekelijk voor veel orthodoxen. De lijnen met het grote verhaal wordt verzwakt, maar niet doorgeknipt.

Rob Bell
Van deze mensen kunnen sommigen ongemakkelijk worden. Zeker als er vragen worden gesteld bij dierbare geloofsartikelen. Waar ook de vragen (en de antwoorden) van Rob Bell een duidelijk voorbeeld van zijn. Het meebewegen is belangrijk om aansluiting te vinden, hoewel je soms ook te ver kan meebewegen.

Meebewegen en sommige eigen standpunten weer in twijfel trekken, levert spanningen op. Maar als je dit niet doet sluit je je af voor anderen. Naar anderen luisteren kan alleen door ze ook serieus te nemen. De ander kan wel eens gelijk hebben, zei filosoof Paul Ricoeur ooit. Dat klinkt meer voor de hand liggend dan de praktijk vaak is. Daarvan zei een docente mij ooit dat een christen twee keer moet worden bekeerd. De eerste keer tot God en de tweede keer weer terug naar de wereld. Dat lijkt erg op wat Kohlbrugge en Bernard van Clairvaux hebben gezegd, ontdekte ik later in de rijke bron van de christelijke traditie.

Eerdere bruggenbouwers
Ook heb ik gezien dat er tradities zijn die al eerder bezig zijn geweest met bruggen bouwen. Tegenstrijdig genoeg vind ik in monastieke tradities – waar een fysieke afscheiding of muur een voorwaarde was – veel gedachten zich uitstrekken naar de naasten. Om die reden heb ik ook veel met mensen als Henri Nouwen en Anselm Grun. Veelal wordt er in die tradities veel meer vanuit de verbinding gedacht. Dat spreekt me aan.

Dat heeft mij erg geholpen om missionaire gedachten te ontwikkelen. Zelfs bij Paulus waren er al veel aanwijzingen dat hij zijn missie begon vanuit de verbondenheid. Zijn boodschap over de “onbekende God” in Handelingen is een mooi voorbeeld in relatie tot niet-Joden. Maar ook bij zijn spreken in synagogen begint hij vanuit de verbondenheid met zijn gehoor. Daardoor durft hij hen soms best heftig te confronteren. Er was immers een gemeenschappelijk kader. Ik heb de indruk dat we dit in de loop van de tijd teveel zijn kwijtgeraakt. In onze behoefte om orthodox te zijn, zijn we vaak doorgeslagen naar teveel jargon waar we ons mee vervreemden van onze tijdgenoten. Dit zie ik kerkbreed gebeuren. We zijn vaak te weinig verbonden om nog te kunnen inspireren. We hebben ook veel moeite om onze geliefde bijbelvertaling los te laten. Vaak heel legitiem om inhoudelijke verandering, maar vaak ook met het gevolg dat we de aansluiting met tijdgenoten verliezen. Zijn we eerder geneigd te zeggen dat anderen zich maar aan ons moeten aanpassen? Ook als het gaat om missie of evangelisatie? Kom bij ons in plaats van wij willen er voor jullie zijn.

Ook teveel meebewegen kan ervoor zorgen dat we weinig meer kunnen inspireren. Als we teveel in deze tijdgeest geworteld zijn, wat hebben we dan nog als extra te bieden. Misschien is het welvaartevangelie hiervan een sprekend voorbeeld. God geeft genezing en rijkdom als we bij hem op schoot zitten. Zonder enige verantwoordelijkheid voor onze naaste worden we zo consumptieve christenen die uit zijn op ons welbevinden en geen antwoorden meer hebben op het overstijgende lijden, uitbuiting van de natuur en de alomtegenwoordige onrechtvaardigheid.

De brug van een publieke theologie
De sociale media heeft in dit proces een positieve bijdrage geleverd is mijn indruk. We worden hierdoor nog meer uitgedaagd ons te mengen. We zijn direct aanspreekbaar op wat we melden over ons leven en wat we daarvan vinden. Op een internationale conferentie over “Social Media” van de CHE pleitte dr. Theo Pleizier in dit verband voor een publieke theologie waarin we meer inclusief zouden gaan spreken. Niet meer wij tegenover hen, maar een wij. Hij kreeg mijn bijval en ik stelde voor om daar wat bestaande vormen op te beoordelen, zoals het zwakke denken en de zwakke theologie (J.D. Caputo). Dat bleek daar een nieuw geluid, waar men nog wat onwennig op reageerde. Misschien lag het te ver buiten de gereformeerde school of misschien lag het aan mijn uitleg. Die was misschien ook veel te theoretisch en te abstract kort door de bocht. Sja die doorn ook in mijn vlees😉

De brug van de ethiek
Voor mij gaat een publieke theologie nog niet ver genoeg. Het gaat ver genoeg als het begint met een (christelijk) verantwoorde ethiek die aan ons denken vooraf gaat. Een ethiek die onze destructieve neiging vooraf inperkt. Dit is wat Levinas voor ogen had. Denken is al een vorm van geweld. Wij begrijpen de ander in onze termen. Begrijpen is een vorm van grijpen en als we niet uitkijken heeft de ander geen ruimte meer om zichzelf te zijn als een uniek medemens. Vanuit naastenliefde onze naaste recht willen doen, ook als we elkaar willen dienen met onze theologie. Dit lijkt me een noodzakelijk spanningsveld bij ons theologiseren. Zeker als we weer pastorale- en missionaire bruggen willen bouwen.

Zoals gezegd vind ik deze nadruk op ethiek ook bij Stanley Hauerwas. Net als Barth ziet hij de gemeente niet als een club die zijn normen en waarden aan anderen moet opleggen. Het is meer een alternatieve mini-samenleving waar een vormende werking vanuit gaat. De gereformeerde gedachten over cultuurmandaat zijn niet altijd vrij van koloniale expansiedrift. Uitbreiden van het gebied en alles onder de heerschappij van Christus brengen lijkt in de bijbel niet op een dominante manier vorm te krijgen. We kunnen niet – koste wat het kost – Gods ordinantiën in de samenleving vestigen.

De goedbedoelende Kaasboer Blok uit Woerden is een voorbeeld dat we daarin gemakkelijk kunnen doorschieten. De zondagheiliging is voor hem een punt waaraan hij vast wil houden, ook al moet hij daarvoor anderen intimideren. Dit kan stuiten op de eerdergenoemde gevoeligheid, waardoor mensen zich nog meer verzetten tegen christelijke geluiden.

Ook theocratische uitgangspunten mogen van mij aan een ethische analyse worden onderworpen. Het koninkrijk van God lijkt mij in het nieuwe testament op een andere manier baan breken. Dat begint vanuit het hart en werkt door liefde. De heersende elementen in veel benaderingen die nog vanuit het koloniale tijdperk stammen mogen van mij worden ingeleverd. Of om het in bijbels oorlogsjargon te zeggen: krijgsgevangen gemaakt. Of klinkt dit ook te gewelddadig?😉

Publieke theologie vanuit ethiek en spiritualiteit
Dus een publieke theologie kan niet zonder een ethiek en wat mij betreft een spiritualiteit waarin we uit naastenliefde God en onze naaste rechtdoen en met elkaar in verbinding brengen. Dit begint vaak met goed luisteren en vervolgens met daden en soms met woorden van respect en van inspiratie. Was het niet Franciscus van Assisi die opriep om het evangelie te prediken, desnoods met woorden? Wanneer we de gevoeligheden van onze tijdgenoten niet kennen, lijkt het mij een risico om te willen overtuigen met argumenten op de manier zoals we dit in de “moderniteit” hebben gedaan. Zouden we de mensen zo voor Christus kunnen winnen? Wat mij betreft mogen we iets zwakker worden. En dat hoeft zeker niet minder krachtig te zijn. Ik zie het ook als eerlijker zijn met alle onduidelijkheden, vragen en twijfels die we zelf vaak ook hebben.

Als missionair werker zie ik hierin een belangrijke aanzet om mezelf weer te verbinden met mensen en verwacht ik dat Gods Geest het goede zegent en onze beperkingen aanvult.

wordt vervolgd…

One thought on “Bruggen bouwen om te verbinden – deel 2 van drieluik tegen geweld

  1. Juko schreef:

    Hoe verhoudt het zwakke denken zich eigenlijk tot individualisering van ook de christelijke gemeenschappen (kerken/confessionelepolitiek) in nederland?
    Wat is de invloed van individualisering opons ‘gelovig’ mens zijn.

    Verder een zeer interessant stuk heb je weer geleverd.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s