Procesopmerkingen bij Missional Manifest: christologie kan geen vertrekpunt zijn

Ik was al begonnen aan een vervolgblogje nav het Missional Manifesto vanuit het probleem van stilstand of beweging. Dat dreigde veel te filosofisch te worden te ver van de praktijk en daar lijkt me niemand mee gediend na de zinvolle reacties op mijn vorige blog. Ik  wil immers zo snel als mogelijk aansluiten bij de missionaire praktijk(en). Niet alleen om tegemoet te komen aan de terechte reactie van Anton Verweij.

Daarnaast drong zich mijn kijkervaring van de film Ironman op. Mijn reflectie op deze inspirerende film stel ik nog even uit.

Maar na de voorbereiding van mijn Hauerwaskring van zondagavond waar Hoofdstuk 7 aan de beurt was van Een Robuuste Kerk en ik weer wat woorden vond van herkenning en verbetering van een perspectief rondom Missional Manifest wil ik daar nu toch nog wat blogwoorden aan wijden. Mij hielp het om het praktische proces wat te verhelderen en wie weet helpt het anderen ook.

Mijn probleem rondom het Missional Manifest is vooral toch het gemis van een proces waarin een relationele ethiek expliciet werd gemaakt zodat er genoeg ruimte zou ontstaan voor andere nuttige perspectieven. De preambule die daar een belangrijke rol in speelt, stelde mij niet gerust. Zoals gezegd was er enerzijds wel een voorzichtigheid tot uitnodiging, maar die was voor mij te weinig open voor een open vriendelijke sfeer om andere perspectieven toe te laten. Dat blijkt nog meer uit de reactie van Johan ter Beek.

Nu kan ik dit niet altijd makkelijk verwoorden. Vaak gebruik ik jargon van de boekjes die ik lees en dat is vaak filosofisch getint. Dat is voor mij een jargon waarin ik procesmatige ontwikkelingen vaak het best in kan benoemen. Een nadeel is dan dat het voor mijn lezer soms nogal theoretisch over komt, terwijl ik het enorm praktisch bedoel. Ik ben primair een man van het proces. En mijn primaire aandacht is toch eerder het proces van de praktijk. Ik blijf dan toch een agoog die bezig is een proces te begeleiden in een richting die mij en anderen verder helpt. Maar dat laat zich niet altijd verstaanbaar verwoorden. Het is altijd weer een zoektocht voor me.

Zo kwam ik in de voorbereiding op onze Hauerwaskring plotseling de tekst tegen, die ik al eerder gelezen had, maar nu in de context van het gesprek over Missional Manifest in een ander licht kwam te staan. Een licht of perspectief wat mij helderheid gaf en wat ik hier wil delen. Het is enkel een persoonlijk perspectief op dit gebeuren. Dus voel je vrij om anders te kijken. En kijk hoe het je kan inspireren in je eigen praktijk. Dat is mijn preambule😉

Ik geef nu een lang citaat voor degene die het niet in het boek kunnen nalezen.

Hoofdstuk 7 Jezus en de sociale belichaming van het koninkrijk van vrede begint met de paragraaf Waarom beginnen met Jezus niet hetzelfde is als beginnen met christologie.

Citaat: Christelijke ethiek heeft de neiging om eerder de christologie dan Jezus als vertrekpunt te nemen. De relevantie van Jezus wordt dan gelokaliseerd in meer omvattende beweringen over incarnatie. Christelijke ethiek begint dan met een uitvoerend theologisch betoog over wat het betekent dat God mens is geworden. Maar het leven dat de man tot vertegenwoordiger heeft gemaakt van God, wordt genegeerd of slechts selectief gebruikt. Sommigen leggen zo’n nadruk op Jezus’ dood en opstanding als de bron voor verlossing, dat er nauwelijks meer waardering is voor hem als leraar van gerechtigheid. Anderen maken Jezus’ dood en opstanding ondergeschikt aan de leerstelling dat Jezus waarachtig God en waarachtig mens is – God redt ons immers door vooral de menselijke natuur aan te nemen. Het leven van deze man, Jezus, wordt dan bijzaak.

Deze nadruk op Jezus’ ontologische betekenis is voor velen absoluut essentieel, vooral in het licht van de moderne historische schriftkritiek op de evangeliën. Het is immers duidelijk geworden dat de schrijvers van de evangeliën niet aan “objectieve geschiedschrijving” hebben gedaan, maar veeleer het verhaal van Jezus hebben verteld in termen van behoeften en verlangen van hun eigen gemeenschappen. Sommigen beweren zelfs dat het onmogelijk is de “historische Jezus” te kennen. Volgens deze visie kennen we Jezus alleen zoals Hij ons is overgeleverd door de vroege kerk, met de accenten die zei van belang achten. Vandaar dat volgens deze benadering de aard en de betekenis van Jezus alleen kan worden vastgesteld met behulp van een “hermeneutisch principe” dat aan de evangeliën voorafgaat.
Toch is deze strategie, die Jezus zoals Hij wordt getekend in de evangeliën probeert te vermijden, uitzonderlijk problematisch. Christologiën die alle nadruk leggen op de kosmische en ontologische Christus lijken Jezus leven bijna ondergeschikt te maken aan (volgens hen) de diepere theologische essentie. Vooral de eschatologische aspecten van Jezus’ boodschap worden gebagatilliseerd. Toch is bijna iedereen het er wel over eens dat één van de belangrijkste ontdekkingen van wetenschappenlijk onderzoek is, dat Jezus’ onderwijs niet eerst en vooral gericht was op op zijn eigen status, maar op de proclamatie van het koninkrijk van God. Jezus, zo lijkt het, richtte zijn aandacht niet zozeer op zichzelf, maar door zijn onderwijs, zijn genezingen en zijn wonderen probeerde Hij te wijzen op de aard en de nabijheid van het koninkrijk van God….
…Het koninkrijk dat naar de stellige overtuiging van de eerste christenen reeds aangebroken was en tegelijk nog aanstaande was.

Dit is de aanloop van Hauerwas naar zijn conclusie: Om Jezus te kennen moet je Jezus volgen! Mijn lezing van Hauerwas richt zich vooral op de proces opmerkingen in dit verhaal van Hauerwas.

In een proces waarin we met elkaar willen groeien in verbondenheid met Jezus en met elkaar zal het helpen om dit ook zo expliciet mogelijk te doen vanuit een ruimer proces van ons persoonlijk en gezamenlijk volgen van Jezus en niet van een beperkte of beperkende christologie. Hoe handig en nuttig een christologie soms ook kan zijn. Niet in deze fase van een gesprek over een Missional Manifest.

Deze voorkeur voor het proces is niet alleen een vrucht van mijn karakter of van mijn ontwikkeling als agoog of als programmamaker of wat dan ook. Het lijkt me ook ethisch noodzakelijk om zo alle forcerende en, wie weet, gewelddadige bijwerkingen te kunnen indammen waardoor er een veilige ruimte ontstaat. Een tafel waaraan het goed is om met elkaar te delen.

Zo kan mijn beroep op Hauerwas bijvoorbeeld niet worden gebruikt als een ontdekking van een gezaghebbend toptheoloog met veel meer gezag dan ik, zodat ik meer gewicht en druk kan ontwikkelen in het gesprek over het Missionair Manifest. Dat lijkt mij een vorm van geweldadigheid die een gesprek bij voorbaat al onmogelijk maakt. Ik zoek naar opheldering en mogelijke aansluiting via Hauerwas met woorden die het gesprek kunnen verhelderen en waar we allemaal iets aan kunnen hebben voor onze eigen verheldering. Ik blijf daarin hoopvol idealistisch =) Deze verheldering lijkt me nodig om überhaupt tot zoiets als een manifest te komen als onze missionaire praktijk daarmee is gediend.

En zo kan dus ook een manifest niet zonder meer worden aangewend vanuit het gezag van de opstellers ook al zijn dit betrouwbare mensen met veel ervaring en wijsheid. Het zal een bijdrage moeten leveren aan ons gesprek over missionair bezig zijn en zoals Geert Jan Blanken al aangaf aan onze eigen praktijk waarin we Jezus willen volgen in zijn missie waar we deel aan hebben gekregen. Ik denk/hoop dat ik hiermee ook aansluit bij de positievere reageerders op het Missional Manifest. Anders laat ik mij graag corrigeren.

Mijn kreet dat de stellingname door het gebeuren wordt verzwakt, bedoelt dus te zeggen dat we niet vanuit leerstelligheid alleen het gesprek met elkaar aangaan, maar ook met het proces eromheen. De hermeneutische opheldering waarmee we de bandbreedte van ons veld verkennen, zodat alle gesprekspartners voor wie het volgen van Jezus een serieuze praktijk is, kunnen aanschuiven en er hun winst mee kunnen doen.

Dan vraagt zelfs een Missional Story een preambule waarin er openheid komt voor andere perspectieven. De vooruitgang en de zorg voor terugvallen in oude schema’s om niet tot een (zwak) Manifest-achtig iets te komen lijkt me realistisch, maar dat kan niet betekenen dat we de mede-missionarissen die vanuit oude of andere schema’s werken kunnen uitsluiten. Dat is al teveel op de inhoud en te weinig op het proces. Nieuwe schema’s moeten ook hun waarde expliciet maken, willen zij acceptatie vinden. Daartoe heeft Johan een prima poging gedaan, die van mij nog iets meer mag worden gerelativeerd als een perspectief aan de (ronde) missionaire tafel. Zeker als we hierover in gesprek willen blijven.

4 thoughts on “Procesopmerkingen bij Missional Manifest: christologie kan geen vertrekpunt zijn

  1. br. A.P. Ruijtenbeek OSB schreef:

    Mijn probleem met het citaat van Hauerwas (die m.i. eigenlijk hetzelfde zegt als een van de centrale punten in Schillebeeckx’ theologie) is het m.i. ten onrechte aanbrengen van een dichotomie tusen het leven en het sterven & opstaan van Christus. Als je gelooft dat Christus waarlijk God is, dan is het probleem van de tegenstelling tussen Christus en Christologie er niet. Zijn hele leven staat dan in het teken van wat er komen gaat. Een opmerking als:

    “Maar het leven dat de man tot vertegenwoordiger heeft gemaakt van God, wordt genegeerd of slechts selectief gebruikt.”

    …vind ik al tekenend. Ik vind dat hij hier een agressieve stellingname neerzet. Er valt een prima theologisch (en gelukkig ook rationeel sluitend) paradigma neer te zetten waarin de verschillende posities waarin hij (zo geloof ik, kunstmatig) onderscheid aanbrengt in evenwicht worden gebracht. Alleen kan hij kennelijk onderdelen daarvan niet geloven. Dat geeft niet, maar kom dan niet op de proppen met dat Zijn leven ‘wordt genegeerd of slechts selectief gebruikt’. Het wordt weldegelijk gebruikt, maar in een andere context welke niet beantwoordt aan zijnn verwachting. Zo moeilijk is het toch niet om over je eigen theorieen heen te kijken.

    Het eerste deel van het citaat geeft al een inzichtje in het mogelijk ‘waarom’. Hauerwas koppelt met deze op adoptionisme gelijkende stellingname de daden van Christus aan Zijn ‘status’. Of zoals hij zegt: Zijn leven maakt wie Hij is. Als je uitgaat van het aloude, maar nog altijd heel zinnig klinkende trilemma van C.S. Lewis, dat Christus ‘liar’, ‘lunatic’ of ‘Lord’, dan levert een dergelijke stellingname onherroeppelijk problemen op. Niet zo gek lang geleden heb ik het bewuste boek van rabbi Neusner nog eens gelezen waarin hij zich verplaatste in Jezus’ leerlingen, en ik vond het adembenemend hoe Neusner’s bevindingen vanuit orthodox-rabbinale hoek het bewuste trilemma onderstrepen.

    Als je het echter omdraait, n.l. wie Hij is maakt dat Hij zijn leven zo kon vervullen, dan vallen alle puzzelstukjes weer op z”n plaats.

    Verder denk ik dat men in het algemeen niet bang moet zijn om meningen uit te sluiten. Dat is nog iets heel anders dan mensen uitsluiten en bovendien ook gewoon heel eerlijk en open.

  2. @br. A.P. Ruitenbeek OSB
    Dank je voor je reactie broeder! =) Dit soort zinnige- en doordachte reacties ontvang ik hier met veel genoegen.

    In mijn kennismaking met Hauerwas zoek ik ook naar kritische geluiden. Deze had ik nog niet gehoord en is een mooie aanvulling die ik meeneem in mijn kennismaking.

    De agressieve stellingname is iets wat ik in een bepaalde mate herken en waar ik gevoelig voor ben als het gaat om het proces. Ik ben niet voor onnodig polariseren. Hauerwas – bescheiden in zijn voorkomen maar stevig in zijn ethisch appel – polariseert soms erg sterk en kiest dan de frontale confrontatie. Daarmee loopt hij een groot risico om teveel in karikaturen te schieten, is mijn indruk. Hij lijkt dan meer uit op het ethisch appel en het effect van de verandering dan op het recht doen aan vanuit de liefde. Wat vanuit mijn perspectief een ethisch conflict oplevert.

    De “op adoptionisme gelijkende stellingname” heb ik nog niet herkent. Maar ik denk dat ik je kan volgen. Hierbij vraag ik me af of dit niet te snel is gevat in oude schema’s van adoptionisme, terwijl het ook net even iets anders kan zijn. Ik kan me niet goed voorstellen dat Hauerwas vanuit adoptionisme denkt. Wel kan ik me voorstellen dat in een postmoderne context vanuit een daar gebruikelijk ‘anti’-metafysisch uitgangspunt, postmodern beïnvloedde theologen eerder kiezen voor een “bottom-up-benadering”. De benadering die ook al is te vinden bij Bonhoeffer e.a. en die in Emerging Church ook zichtbaar is. Ik ben niet zo breed theologisch belezen dus ik kan niet veel meer namen noemen😉 Misschien kunnen we Anselm Grün hier ook noemen als het gaat om de bottom-up methode. In die benadering is de inductieve methode aantrekkelijk en kom je via zichtbare kenmerken tot wezenlijke/algemene zaken. Zo ook als het gaat om onze benadering van de persoon en het leven van Christus. Maar dit is maar een methode die je net zo makkelijk weer kunt omdraaien tot deductie. Wat zijn onze methodiekjes en theorietjes nu vergeleken bij de dynamische grootsheid van het bestaan! =)

    Dank voor deze prikkelende woorden ik neem het mee in mijn verdere kennismaking.

    vriendelijke groet,
    Ronald

  3. Ik heb niet zo’n huiver voor manifesten. Ik vind het Dogme manifest prachtig. Zeker gelet op de beperkte toepassing ervan😉

    Het citaat van Hauerwas vind ik wel erg interessant. Geen idee of er sprake is van adoptionisme, maar zijn geluid is een geluid dat je m.i. breder tegenkomt. Ik hoor het iemand als Rob Bell ook zo zeggen. En ik had niet de indruk dat die erg adoptioneel (?) was.

    Zit deel 3 van je pacifistische manifest trouwens nog in de pen?

    Groet,
    Klaas

    • Hey Klaas,

      Mooi dat jij niet zo’n huiver voor manifesten hebt. Lijkt me ook niet nodig op het persoonlijk vlak. Op onze leeftijd ervaren we immers voldoende ruimte😉

      Maar ik vind het proces toch “te kort door de bocht” om zonder Nederlandse discussie met achterliggende vragen en bezorgdheden dergelijk document te ondertekenen. Dan ervaar ik geen huiver, maar wel een gemiste kans om er met elkaar open over in gesprek te gaan en elkaar te verrijken.

      Deel 3 van het pacifistisch manifest laat nog even op zich wachten. Wil ik het wel zo praktisch uitwerken. Eerst komt nog een verslag van de boekpresentatie > God zoeken, liefde en dood – Kierkegaard

      Grote groet,

      Ronald

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s