Veel verhalen maken nog geen hele werkelijkheid

“Tegenover de directheid van de relatie wordt al het indirecte onbelangrijk.”
(Martin Buber in Ik en Jij p. 17)

Tijdens momenten van zelfmedelijden en melancholie, vraag ik me wel eens af of mensen om mij heen mij nog wel gaan begrijpen😉

Vaak lukt het me niet om mijn gedachten goed over te brengen. Dan zeg ik hetzelfde weer op een andere manier, maar al snel lijkt het erop dat ik verval in herhalingen. Dat gevaar loop ik ook hier op mijn blog. Vooral de meer contemplatieve mensen zullen deze ervaring herkennen. De taal van verdieping hebben we dit genoemd in de spiritualiteitwijzer. Hoe kan je de diepte van je ervaring met al zn consequenties overbrengen in symbolen van taal?

Het lukt me slecht om treffende woorden te vinden om wat ik echt beleef aan de werkelijkheid recht te doen. Er gebeuren dingen die ik opvang in het kommetje van mijn begrip en die ik graag met anderen deel. Maar mijn kommetje is niet heel het gebeuren en wat ik kan delen is niet alles want er in mijn kommetje zit. Maar alleen al dit besef is prettig als ik het kan delen in de relatie tot anderen. Het is het besef dat het mysterie vooraf gaat aan alles wat we kunnen snappen en doen. Het besef van de grootsheid van mijn bestaan en alles om mij heen. In deze grootsheid van zijn moet ik mezelf zien te worden en het is in deze grootsheid van zijn/worden waarin we direct met elkaar in relatie staan. Alleen daardoor word ik een zelf of mezelf, als we Martin Buber mogen geloven.

Ik ben gek op snappen en begrijpen. Ik hou van logica, schema’s en constructies. Ik hou ook van de verhalen en de persoonlijke getuigenissen, expressies in bijvoorbeeld liederen en gedichten. Daarmee cirkel ik met anderen om het gebeuren waarnaar deze constructies verwijzen. Ik doe dit allemaal vanuit het besef dat deze constructies niet de werkelijkheid zelf zijn. Hooguit een benadering ervan

Ik praat er graag over, maar wanneer ik merk dat mijn gesprekspartner de indruk heeft dat de werkelijkheid niet verder gaat dan deze constructies en expressies, dan bekruipt mij een soort benauwdheid. Mensen die zich opsluiten in theoriën of in gesloten wereldbeelden raken immers gevangen. Vaak wordt dit door buitenstaander over het christelijk geloof gezegd, maar dan missen ze iets wezenlijks van dit geloof. Het besef van het mysterie. Een mysterie wat altijd open is en waarin God zich verrassend aan ons laat kennen. Waarin we ons blijven verbazen. Dit is een open werkelijkheid, want God is geen constructie maar een levende relatie, wat mij betreft.

Op deze plek maar ik een opmerking naar aanleiding van de reactie hieronder van Geert  Jan en Juko. Deze expressie in woorden etc. creëren op zich ook weer een werkelijkheid. Zij zetten iets in beweging bij anderen en laten zich associëren en aanvullen. Maar het gaat mij nu even om het recht doen van mijn reactie op de werkelijkheid. Datgene wat ik uit mijn kommetje wil delen wat ik heb opgevangen. Dat zet ik op het spel.  En dat spel is dat mijn expressie zich laat interpreteren met alle gevolgen van dien. Daarmee creërt het ook weer iets bij anderen.

Maar mysterie die dit alles omgeeft, zien we best vaak als bedreiging of als vaagheid waar we niets aan hebben. Ons verlangen naar beheersing, naar oordelen en naar grip geeft weinig ruimte aan zoiets als mysterie. Maar een goede beheersing en een juiste grip kan volgens mij niet zonder dit besef. Daar ‘moet’ het altijd weer uit voort komen en daar ‘moet’ het ook altijd weer naar toe. En uiteindelijk maakt dit mysterie – datgene wat voor ons verborgen blijft – ook deel uit van God’s werkelijkheid. Voor Hem is niets verborgen zegt Psalm 139.

Daarom begint doen en laten met gebed en eindigt het in de overgave of in de aanbidding. En ook mijn momenten van melancholie en zieligheid vinden daarin vaak hun einde. Zeker als er bij mij nog een (restje) verwachting is om grip en invloed te krijgen. Dan is het aan mij om mijn verlangen hierin te richten op God en me bij hem veilig en gekend weten.

Zonder besef van dit mysterie wordt ook een directe relatie onmogelijk. De ander is immers niet het beeld of het profiel wat ik van hem/haar heb. De ander is meer en blijft me verrassen. De ander is mysterie. En dat is zeker mijn ervaring in mijn huwelijk =)

En zoals Buber hierboven ook zegt. Wanneer je deze directheid hebt beleefd dan wil je telkens terug naar dit contact of deze ontmoeting. Alle indirectheid is dan een bijzaak.

Tijdens de lezing over N.T. Wright in Keek te Utrecht. Kreeg ik ook zo’n moment dat mensen de ene indirectheid verwisselen voor de ander met het risico dat ze weleens zouden kunnen denken dat dit de relatie zelf is. Zeker als er vervolgens niet (voldoende) over de directe relationele werkelijkheid wordt gesproken. Wat ook alweer een praten over is. Maar dan met een richting.

Vooropgesteld: ik voel mij enorm aangetrokken tot de narratieve bijbelbenadering. Stanley Hauerwas en Tom Wright geven deze benadering een belangrijke plek en het zijn theologen die mij aanspreken zoals weinig theologen dit kunnen. Het narratieve is winst ten opzichte van het theologisch conceptuele denken binnen de dogmatiek. De bijbel is meer dan een boek waaruit we concepten kunnen halen. God is meer dan een verzameling eigenschappen. God gaat met mensen op weg en dat levert persoonlijke verhalen op. Getuigenissen! En de winst is dat we worden gestimuleerd om op een persoonlijke manier met deze informatie mogen omgaan en de behoefte aan objectiviteit mogen loslaten. Lang leve de narratieve benadering, die Johan ter Beek tijdens de Wright-avonden in Keek (Utrecht) op een aangename en ook relativerende persoonlijke manier heeft gebracht =)

Helaas kon ik er de laatste avond niet bij zijn omdat ik de zorg voor de kinderen had, maar via Ustream kon ik er iets van meemaken en via twitter reageren en vragen stellen.

Daar stelde ik aan het eind van de avond via twitter de vraag dit over dit probleem gaat. De vraag hoe het verhaal, wat bij N.T. Wright en de narratievelingen zo centraal staat, zich verhoudt tot het gebeuren. Het probleem is dan iets persoonlijks: en gaat over de relatie tussen mijn nieuwe (meer adequate) indirectheid en de werkelijkheid zelf. Natuurlijk is dit een vraag die meer toelichting vraagt. De toelichting die ik hierboven heb gegeven.

Het is een vraag naar de overgang van constructie naar het gebeuren zelf. Het verhaal is een constructie waarin ons persoonlijke aandeel eindelijk een plek krijgt. Maar het blijft een constructie ten opzichte van het gebeuren. Of zoals J.D. Caputo zegt “de gebeurtenis” (theology of the event). Het gebeuren waarin het verhaal is geboren en het gebeuren waarin wij dit verhaal tot ons krijgen.

In zijn boek “God zoekt de mens” staat Heschel vanuit deze vraag, lang stil bij de gebeurtenis rond de berg Horeb, toen het volk Israel te maken kreeg met een rokende berg en de gave van de tien woorden. Reken maar dat er heel veel gebeurde daar. Dit was een hele happening waarvan in de verslagen maar een klein deel kon worden doorgegeven. Niet voor niets hecht de Joodse traditie veel waarde aan zowel schriftelijke- als mondelinge overlevering. Het volk was enorm onder de indruk. De kommetjes van hun begrip stroomden over. En de verhalen die ze erover konden vertellen waren slechts gestolde fragmenten van het heftige gebeuren.

Mijn vraag naar de verhouding tussen verhaal en gebeuren is de vraag naar deze verhouding.

Niet alleen naar het gebeuren waarin het verhaal ontstaat maar ook het gebeuren van onze praktijk die om toepassingen vraagt. Dit was het thema van de laatste Wright avond.

Er is niets mis met conceptuele theologie of met narratieve theologie als we dit maar blijven relativeren ten opzichte van de directe relatie. De relatie waarin we elkaar en God werkelijk ontmoeten. Of in termen van Martin Buber van de Ik-Het relatie naar de Ik-Jij relatie.

Of je nu pastoraal werker bent, mystagoog of iemand zoals ik die graag zoekt naar werkelijk contact, de Ik-Jij relatie is waar alles in gebeurt. Daar komen we ook weer in terecht wanneer we na een avond vol boeiende theologie naar huis gaan en onze eigen praktijk weer in gaan. Het is niet voorbehouden aan de hier-en-nu-goeroes als Eckhart Tolle en de mindfulness-hype die men graag aan het Verre Oosten koppelt, het is iets wat in de bijbel centraal staat wanneer het om aanbidding en liefde gaat. Werkelijke aandacht voor elkaar en werkelijke zorg voor elkaar. Elkaar zien zoals we zijn. Of op weg hier naar toe.

Daar ontmoeten we mensen die onze aanwezigheid vragen, onze aandacht, onze zorg onze inzet. En met inspiratie vanuit de Ik-Het relatie komen we terug in de Ik-Jij relatie.

Dan worden de gedachten uit de Ik-Het relatie weer ondergeschikt. Dit is wat ik bedoel met de verzwakking van ons denken en ons geloven. De liefde gebeurt in de Ik-Jij relatie.

En ook alles wat je hier op mijn blog kunt lezen is daaraan ondergeschikt. Alles wat ik hier wil zeggen staat ten dienste van deze Ik-Jij relatie die we met elkaar en met God kunnen beleven. Dit is alles wat ik voor ogen heb wanneer ik spreek over zwak denken of zwak geloven. Daarom hecht ik aan het woord spiritualiteit als een gebeuren waarin Gods Geest werkzaam is door mensen en door alles wat mensen ervan maken. Het gaat om de relatie waarin anderen niet opgaan in gedachten en beelden, maar vanuit het mysterie vol verrassing tot ons komen en zich laten zien. En het is de liefde die daar respect voor wil opbrengen, de ander zoekt en alles in alle openheid blijft hopen.

Goed, dit gezegd hebbende vanuit mijn eigen mysterie zal ik mij hier nu weer in terugtrekken. In de hoop dat ik weer iets heb bijgedragen aan meer begrip en algemeen belang en aan de liefde die we hierin met respect voor elkaar op kunnen brengen. Als we geen liefde hebben dan hebben we niets of zoals van Tolstoj hoorde in de film “Last Station: alles wat ik weet, weet ik omdat ik liefheb.

4 thoughts on “Veel verhalen maken nog geen hele werkelijkheid

  1. “Hoe kan je de diepte van je ervaring met al zn consequenties overbrengen in symbolen van taal?”

    Mijn ervaring is dat ik in het schrijven van gedichten , dus het bedrijven van poezie, de dieptes van mijn ervaringen het overbrengen ervan slechts benader.
    Dat zal ook gelden voor andere kunstvormen. Is de hele schepping niet Gods grote ” poging” om Zijn ervaring van het omnipotente ZIJN aan ons te “openbaren” communiceren, Zijn creatie is het ZIJN in al zijn vormen.
    Hij zette tijd ruimte en materie en daarmee zichzelf op het spel om tot “gemeenschap” te komen.
    Is dat ook niet wat jij zoekt in het “overbrengen van je ervaringen” in jou zoektocht van “jouw spiritualiteit”?
    God nadert in het Zijn als we het willen,kunnen zien en willen aanvaarden.

    Ik keek vandaag naar buiten en zag het spelen van de wind met de takken van de bomen. Het leek alsof de boom tot leven was gekomen.
    Werkt zo Gods geest ook niet in het zieleleven van ons allen? Zijn Geest drijft ons,beweegt ons, in alle richtingen in het Zijn in dirt bestaan, hier, nu in tijd en ruimte zijn wij Zijn geschapen materie waar Hij gemeenschap mee wil hebben. Dit beeld uit de natuur , kwam dat zo maar tot mij of werd ik geraakt door Zijn Geest die mij de ogen heirvoor opende? Is het trouwens van belang om dat te weten?
    Kierkegaard: Het leven moet voorwaarts geleefd worden, pas achteraf begrepen.

    Groet, Juko

    • Hoi Juko,

      Dank je voor je reactie. Het is voor mij zeker een “op het spel zetten”, zoals je zegt. Mooi dat dit ook in God is te zien. Daarin vind ik herkenning.

      Ik herken met verder ook in je ervaring van de boom. Dit lijkt me ervaren en in zekere zin ook een weten. Begrip van of grip op deze ervaring vind ik wel handig wanneer ik dit met anderen door middel van taal of teken wilt delen in de relatie. Dat doe jij immers ook met je gedichten. En dat mag je van mij blijven doen =)

  2. Boeiend weer broeder. Ik krijg alleen de indruk dat je een te absolute scheiding maakt tussen taal en werkelijkheid c.q. verhaal en gebeuren. Daar lijkt een zgn afspiegelings/afbeeldingstheorie van de waarheid achter schuil te gaan, en die is inmiddels wel aardig grondig gesloopt. Taal schept werkelijkheid; een verhaal is een gebeuren. Daarmee verdwijnt het mysterie niet, maar kan het ook niet los gezien worden van het zoekend talig duiden er van.

    Geert Jan

  3. Hey Geert Jan,

    Altijd weer goed om te horen dat ik je heb kunnen boeien met mn blog =) En je reactie is weer van grote waarde voor de verheldering van het gesprek wat ik zoek.

    Ik wil immers zeker niet de suggestie wekken van een absolute scheiding en daarmee zoiets ‘verderfelijks’ als de afspiegelings/afbeeldingstheorie propageer. Ik ben immers anti-scheiding tot het symbiotische aan toe =)

    Die reflectieve kant van de taal lijkt me te beperkt. Zoals je zegt zie ik ook dat de taal werkelijkheid schept. Dus dat vooraf. Nu moet ik natuurlijk mijn hele lap tekst erop na lezen om te kijken waar ik deze suggestie wek? Dat ga ik dan nog doen. Maar ik kan zeggen dat dit mijn bedoeling is. Misschien heb ik teveel nadruk gelegd op de transcenderende beweging.

    Geen absolute scheiding dus maar overgang. Geen scheiding maar overstijging. Daar waar de taal uit zijn voegen barst. Is dat niet van Kierkegaard?

    Bij de inkeer loopt het via de taal naar het overtijgende unieke in mijzelf, waar geen taal meer toereikend is. Het mysterie is te ervaren, maar niet te benoemen. Woorden zijn dan hooguit verwijzend. Ik vind geen vervulling in de taal, ik ga er bovenuit en vind uiteindelijk mijn vervulling in God, zegt Gabriël Marcel. De weg terug is die van de immanentie. Vanuit dit overstijgende wil ik er weer woorden aangeven in gedeelde taal. Dat is bij Marcel de immanente of incarnerende beweging, En deze taal is scheppend, net als alle andere uitingsvormen die ik eraan geef. Daarmee krijgt het weer vlees en bloed, handen en voeten. Dit is al een soort hermeneutische cirkel.

    Ik heb natuurlijk even gegoogeld op afspiegelingstheorie. Die ziet de taal parallel lopen met de werkelijkheid, begrijp ik. Daar kan ik mij niet in vinden. Daar vond ik in dit verband ook de uitspraak van Karl Kraus: De taal is de moeder van de gedachte. En dat is precies wat immanente beweging bij Marcel voor ogen heeft. Taal schept en dat lezen we ook in Genesis =)

    Met taal kan je ook liefhebben en recht doen. En door de taal kunnen we ook geloven, want het geloof is immers uit het horen.

    Ik beleef altijd vanuit de eenheid en mijn denken probeert daarin te onderscheiden zonder dat het de relatie met elkaar kan verliezen. Dat is mijn symbiotische neiging die ik ook veel tegenkom bij Joodse denkers.

    En dat geldt volgens mij ook voor het mysterie. Daarin is ook geen scheiding. Er is mysterie en wij leven hierin. Dit mysterie is voor God open en het komt tot ons aan de grenzen van onze begrijpen. Maar ons begrijpen in taal geeft ons een beetje grip op de grootsheid van het bestaan. Dat is zo ongeveer hoe ik dit kan zien en beleven.

    Het verhaal is een gebeuren, vind ik een boeiende uitspraak van je. Ik vermoed dat een verhaal spelen, lezen of vertellen als een gebeuren kan worden aangemerkt. Een verhaal op zichzelf lijkt mij dat niet. Toch?
    Voor gebeuren is een dynamiek nodig in de tijd. Of mis ik nu iets?

    Dus als je een verhaal vertelt aan mij dan is dat een gebeuren in de ik-jij relatie. Daarin is het verhaal een gebeuren en ben jij aanwezig. Maar verhaal kan het gebeuren niet omvatten. Het gebeuren kan wel het verhaal omvatten dus zal het altijd meer zijn dan dit verhaal. Daarvoor gebruik ik maar even voor het gemak transcenderen, zoals Gabriël het gebruikt. Niet scheiding, maar als overgang naar het er bovenuit gaan. En zo bedoel ik het hier ook.

    Ik hoop dat ik met mijn taal niet al te verwarrende werelden schep =)

    Begrijpen we elkaar nu weer?

    Ik vraag me nu nog af of communicatie via een blog een ik-jij of een ik het relatie is. Ik doe alsof jij aanwezig bent, dus lijkt het me toch een ik-jij relatie. Maar wel een bijzondere waarin de verrassing wordt uitgesteld.

    Hey dank voor je aanvulling die mij de mogelijkheid geeft om te verhelderen. Hoop ik😉

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s