De bouwwerkmetafoor als remmende factor in het Bell-gesprek 2/3

Een remmende factor in het gesprek
In het gesprek rondom Rob Bell’s boekje “Love Wins”, kom ik ook iets tegen wat de onderlinge openheid lijkt te remmen. Er ontstaan kampen die ertoe kunnen neigen om hun gesprekspartner minder serieus te nemen. Als er meer gelatenheid zonder liefde is blijft het bij ironische of cynische opmerkingen en bij wat meer enthousiasme zonder liefde kan er zo zelfs een loopgravenoorlog ontstaan. Schermen met bijbelteksten lijkt me zo weinig behulpzaam. Om helder zicht te krijgen op deze kampen kan het helpen om naast een theologische benadering ook een filosofische benadering te zetten. In de hoop dat we zo beter naar elkaar kunnen luisteren en elkaar kunnen begrijpen.

Als we ervan uitgaan dat onze kennis veelal via een methode en in metaforen is weergegeven die verwijzen naar de daadwerkelijke “objecten” waarmee ze niet 1 op 1 samenvallen, dan wordt het gesprek over deze metaforen ook van belang. Meestal gaat het om een beproefde methode of metafoor die voor een langere tijd betrouwbaar is gebleken, maar het is en blijft “maar” een methode. Zeker als het om kennis van God gaat lijkt mij dit altijd weer goed om te beseffen. God is niet in methoden te vangen en ook de metaforen blijven tekort schieten. God woont niet in onze woorden. Onze woorden kunnen naar God verwijzen. Als blijkt dat deze metaforen niet langer meer behulpzaam zijn in een bepaalde context, lijkt het mij dus zinvol om tot andere metaforen te komen. Metaforen die we dan weer mogen afstemmen op een bijbelse theologie. Ons blindstaren op het middel werd negatief op het nastreven van het doel.

Zeker als het gaat om theologie en met name de orthodoxe theologie kom ik een metafoor tegen die in sommige gevallen is doorgeschoten en daardoor in veel gevallen niet bijdraagt aan een open gesprek. Dit is de metafoor van het bouwwerk. Een bouwwerk wat is gebouwd op een fundament en daar altijd op verder bouwt. Door sommigen wordt dit ook het funderingsdenken genoemd.

De bouwwerkmetafoor
Deze metafoor was erg populair in de verlichting, maar ook daarvoor was het al aanwezig. Het is zelfs terug te voeren op bijbelteksten waarin wordt gesproken over het “fundament” van de apostelen etc. Naast het behulpzame gebruik van deze metafoor kreeg deze metafoor in de verlichting een enorm stevige positie. Vrij absoluut ook volgens sommige postmoderne filosofen. Om dit extreme gebruik te typeren werd dan gesproken over het “funderingsdenken”. In een ideale voorstelling werd er dan gebouwd op een fundament van onbetwijfelbare universele zekerheden en daarop moesten nieuwe ontdekkingen (inductief) rationeel aansluiten. De relatie tot dit fundament moest ook altijd weer rationeel worden gelegitimeerd. René Descartes wordt aangewezen als de grootste “grondlegger” van deze benadering en bij veel postmodernen – zoals Stephen Toulmin – groeide hij uit tot de grootste “boosdoener” van de moderniteit.

Voor een treffende bespreking verwijs ik graag naar “Rede binnen de grenzen van religie” van Nicholas Wolterstorff. Daarin wordt ook helder dat de stelligheid van deze metafoor “onderuit ging” toen bleek dat algemeen onbetwijfelbare zekerheden of axioma’s voor het fundament geen haalbare kaart bleken.

Thomas Kuhn was zo iemand die in zijn boek (The structure of scientific revolutions) dit had onderzocht en had aangetoond dat wetenschappelijke theorieën nauw verbonden zijn geweest met de “tijdgeest”. Deze invloed deed volgens Kuhn afbreuk aan de gedachte dat het fundament van de wetenschap boven tijd en plaats uitging en daarom ook universeel zou zijn.

Voor veel postmodernen was dit een aanleiding om het project van de verlichting als voorbij te beschouwen. De imperialistische, eurocentrische uitgangspunten waren te dominant geweest. Het grote verhaal van de verlichting was voor deconstructie vatbaar. Er moest iets nieuws komen. Iets waarin meer ruimte en respect was voor diversiteit zodat de verschillen naast elkaar konden bestaan (diferentie, pluralisme etc.). Ook ontstonden er veel reddingspogingen. Zoals bijvoorbeeld bij Habermas. Is die gevallen werd het dan meestal een afgezwakte vorm van funderingdenken.

Continuïteit en discontinuïteit
In het licht van mijn vorige blog zie ik hierin de idealisten die – vanuit ontevredenheid met het bestaande – de neiging hebben om nadruk te leggen op de discontinuïteit en zo voor heel iets nieuws pleiten (de postmodernisten). Anderzijds zie ik ook de traditionelen die hierin nadruk leggen op de continuïteit en het postmoderne project zien als een tegenbeweging die inmiddels tandloos is geraakt. Volgens mij neemt Gianni Vattimo hierin een verzoenende tussenpositie en zie ik ook de socioloog Zygmunt Bauman naar deze tussenpositie bewegen.

Beperking door de bouwwerkmetafoor
Een overeenkomstige interpretatie van voor- en tegenstanders van de verlichting, lijkt mij het risico van het uit de bocht vliegen van de bouwwerkmetafoor. Wanneer we deze metafoor absoluut maken wordt het weinig behulpzaam bij onze verdere ontwikkeling (kennis en praktijk). Het gaat ons beperken. Zo krijgen we te maken met een gebouw wat aan alle kanten dicht gaat zitten. Zowel in uitgangspunten als in methodiek. Dan wordt alles wat afwijkt te weinig betrouwbaar en is al het nieuwe bij voorbaat verdacht. Zeker als het niet aansluit bij de fundering en de methode binnenin het huis.

Nog steeds worden er dan in een theologisch bouwwerk goede dingen bedacht en nog steeds kunnen we kennis nemen van nuttige kennis verrijkend voor onszelf en theologisch misschien ook behulpzaam in onze relatie met God en anderen. Maar hoe dichter dit gebouw wordt hoe minder het contact is met de praktijk en we de aansluiting zullen missen. De praktijk waarin zich onze naaste bevind die wij lief behoren te hebben.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s