Zwak geloven en radicale geweldloosheid (1)

200px-Broken_rifle.svgToen ik ruim twintig jaar geleden militaire dienst weigerde vanuit gewetensbezwaren, had ik niet de indruk dat ik hiermee iets deed wat in mijn omgeving gewoon was. Niet in mijn familie, maar ook niet in mijn kerk waar ik nog maar net betrokken was geraakt.  In die tijd was het hooguit iets voor anarchistische activisten, was mijn indruk.

Ik was nog maar net christelijk geworden en had tot die tijd als doel om met mijn actieve beoefening van vechtsport een stoere marinier te worden. Door mijn nieuwe spirituele kijk op de wereld, veranderde mijn gedachten en werd ik pacifist toen de Golfoorlog een feit werd.

Omdat ik vanaf mijn twaalfde levensjaar langzaam maar zeker het christelijke geloof van mijn jeugd bewust achter mij liet , was ik rond mijn twintigste bijna alles van mijn christelijke opvoeding vergeten. Na een spirituele ervaring las ik weer in mijn bijbeltje en kon ik zo vrij onbevangen dit boek opnieuw ontdekken.

Ik bad een eenvoudig gebed waarna de woorden van de bijbel “als een bom” insloegen. Langzaam maar zeker veranderde ik van een toch best agressief, schopperig en escapistische ventje met agnostische trekken in een sociaal betrokken jongen die op een persoonlijke manier was geraakt door de liefde van Jezus. En dit was iets anders dan het geloof van mijn jeugd. Het ontstond vanuit een persoonlijke zoektocht, vanuit persoonlijke vragen en antwoorden.

Dit betekende niet dat ik was omgetoverd tot een ander persoon. Op de achtergrond waren mijn ‘oude trekken’ nog aanwezig en moest ik heel bewust door mijn nieuwe visie (of geweten) een andere weg zoeken. Dat leidde ook tot heel bewuste keuzes. Geweld werd voor mij iets waar ik steeds duidelijker mee af moest rekenen. Niet alleen met mijn vuisten, maar ook in mijn denken. In dreigende situaties of bij onmacht, kon ik nog steeds vrij heftige agressieve gedachten/gevoelens hebben. Daar ging ik niet krampachtig mee om, maar ik wilde er ook niet teveel ruimte aan geven.

En zo kwam het dat ik na de oproep voor militaire dienst, gebruik wilde maken van de overheidsregeling om te weigeren. Voor een Haags tribunaal van drie heren, werden mijn bezwaren erkend en zo moest ik het land dienen op een vervangende manier als groepsleider tussen de “verstandelijk gehandicapten”. Daar stond ook nog eens drie maanden extra voor, om mijn gewetensbezwaren extra op de proef te stellen🙂

Nu de dienstplicht is afgeschaft is het thema dienstweigeren niet meer zo gangbaar. Maar de keuze voor geweldloosheid, lijkt me nog steeds actueel. Geweldloosheid in ons denken en doen is een belangrijk thema in de bijbel (Bergrede), maar ook bij de invloedrijke filosoof Emmanuel Levinas.

De weg van het wassende waterMet deze achtergrond is het voor mij erg boeiend om het boek van Henk Bakker te lezen over de geschiedenis van het baptisme. Door mijn nieuwe functie bij de Unie van Baptisten wil ik mij nog eens extra verdiepen in de traditionele spirituele wortels🙂

In De weg van het wassende water lees ik niet alleen de boeiende geschiedenis van het doperdom, maar ik lees ook dat grondleggers van het doperdom vanaf de reformatie de geweldloze spiritualiteit hebben herontdekt en toegepast. Henk Bakker wijdt zelfs een speciale excurs aan ‘de vroege kerk en geweldloosheid’. Met diverse voorbeelden en citaten van o.a. Tertullianus komt hij tot de conclusie: “De christenen stonden erom bekend. In zeker opzicht was dit onderscheidende element van de christelijke spiritualiteit ook een missionaire kracht van de vroege kerk”.

Volgens Alister McGrath in Christelijke Theologie bestond de reformatie uit diverse reformaties , ieder met hun eigen aandeel. In de zogenaamde radicale reformatie kozen de eerste dopersen grotendeels en radicaal voor geweldloosheid. Dit deden zij in tegenstelling tot Luther en later ook Calvijn,. Het anders zien van de doop en de verwerping van de dubbele predestinatie (voor de vrije wil) waren dus niet de enige verschillen met de andere reformatoren. Steeds duidelijker werd dat veel andere reformatoren, de banden tussen kerk en staat niet wilden loskoppelen, zodat de overheid nog kon optreden tegen “ketters”. Het geweld wat daarvoor “nodig” was wezen zij niet af.

De gedachte dat de overheid tegen ketters moest optreden, had zich vanaf de heerschappij van Keizer Constantijn in veel christelijke kringen gevestigd. In onze ogen lijkt dit misschien erg vreemd, maar in die tijd – waarin geweld heftig en dichtbij was en de heerser naast een politieke ook een religieuze functie had – was het nog niet zo ‘not’ politiek correct zoals dit bij ons vaak is. Er waren enkele uitzonderingen, maar Luther had meer oog voor de rechtvaardiging door geloof dan voor deze gewelddadige praktijken in de kerk. Calvijn lijkt iets gematigder, maar heeft in de veroordeling van de anti-trinitarische Michael Servet geen fris aandeel gehad. Wanneer hij hier komt, als mijn gezag ook maar iets waard is, zal ik niet toestaan dat hij levend vertrekt”, schreef Calvijn in een brief aan zijn vriend. En aldus geschiedde het.

Anneken Hendriks was een huisvrouw in Friesland, doperse sinds 1552. In oktober 1571 werd ze geïdentificeerd in Amsterdam en ter dood veroordeeld. De beul werd bevolen om haar mond te vullen met buskruit en haar, vastgebonden aan een ladder, op een bed van gloeiende kolen te gooien.

De vroege dopersen waren voor een radicale scheiding tussen kerk en staat en waren grotendeels ook tegen staatsfuncties die tot geweld konden leiden. Dit standpunt maakte hen in de ogen van de overheid staatsgevaarlijk en leidde tot vele arrestaties en gruwelijke terechtstellingen. Net zoals dit in de eerste eeuwen ook al gebeurde. Het boek beschrijft diverse terechtstellingen, zowel in de vroege kerk als in de periode tijdens de reformatie.

Omdat ik geweldloosheid in zwak geloven een centrale plek geef, vond ik dit zeer opmerkelijk. Zeer inspirerend ook dat dit behalve in de woorden van Jezus en de Apostelen ook in de lijn van de kerkgeschiedenis een belangrijke plek heeft. Waar dit ontspoorde was er vaak sprake van vermenging van kerk en staat, waarbij de staat voor het kerkelijk karretje werd gespannen en andersom.

Daarbij vind ik het ook schokkend om de gruwelijkheden te ontdekken die ik nog niet eerder zo expliciet heb gelezen. In mijn vooral gereformeerde lessen kerkgeschiedenis is dit niet zo expliciet naar voren gekomen, in mijn beleving.

Zwak geloven wordt ook gevoed vanuit de opvatting dat naastenliefde leidt tot een geweldloze omgang met mijn naasten.

Nu zullen we in deze tijd on onze cultuur niet snel mensen veroordelen tot gewelddadige straffen en is er door de democratie veel veranderd in de relatie tussen kerk en overheid. Toch zie ik het thema geweldloosheid of vreedzaamheid nog steeds als actueel, omdat het voor mij al begint in ons denken over de ander. Hierbij laat ik me graag inspireren door de woorden van Jezus om niet te oordelen. Ook in de radicale woorden van Levinas vind ik herkenning als hij zegt, dat zelfs ons denken – wat beheersen is – moet worden voorafgegaan door een ethische visie van gastvrijheid. Dit is gelijk een meer actueel thema. Niet het heersen of de beheersing staat voorop in christelijke spiritualiteit maar het elkaar dienen in liefde. En dat begint niet alleen met een daad van goedheid, maar vangt aan op het moment dat de ander zich aan ons vertoont. Daarin komt God ons tegemoet en daarin ontvangen wij Jezus, zoals monastici hun gastvrijheid door de jaren heen hebben verwoord.

Een boeiend figuur die als grote invloed op het vreedzame doperdom kan worden gezien is Desiderius Erasmus. Maar daarover later meer.

Het lijkt me een zinvol gesprek om te verkennen hoe deze geweldloosheid of vreedzaamheid toegepast kan worden. Zijn er grenzen? Komen er andere waarden in het gedrang? Is het wel wenselijk? Is het wel haalbaar?

2 thoughts on “Zwak geloven en radicale geweldloosheid (1)

  1. Ik heb me even wat ingelezen op dit thema: 😉
    http://www.faithdefenders.com/articles/apologetics/early_church_war_ap.html
    http://zinelibrary.info/files/pap_imposed.pdf

    Ik denk dat de grens zo ongeveer ligt dat als je anderen pacifisme zou willen opleggen. Door de eeuwen heen zie je weliswaar een gestaag groeien van geweldloosheiod, maar het is net als met de Bergrede; goed als ‘bovengrens’, maar nooit als ‘ondergrens’.

  2. Een blog met heel veel waardevolle bedenkingen en inzichten. Ik hoop dat je nog lang af en toe iets post. Alleen al de gedeelde interesse in geweldloosheid en de bevrijdende kijk op het nihilisme van Vattimo doen me hier af en toe verder lezen.

    Een pauze kan soms nodig zijn, deugd doen. Maar een mens blijft steeds weer op weg gaan. Ik hoop hier ook in de toekomst sporen van je boeiende weg te mogen lezen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s